Informacje ogólne

Portugalia, Portugal, Republika Portugalska, República Portuguěsa, państwo położone w części Półwyspu Iberyjskiego, nad południowo-zachodniej Europie, w zachodniej Oceanem Atlantyckimniego również wyspy: Madera i Azory na Oceanie Atlantyckim, . Należą do a Makau - enklawa na terytorium Chin. Od północy i wschodu graniczy z Hiszpanią. także Powierzchnia 92,3 tys. km².
Stolica: Lizbona (831 tys. mieszkańców, zespół miejski 2 750 000, 1989).
Większe miasta (1989): Porto (1,3 mln), Amadora (96 tys.), Setúbal (78 tys.), Coimbra (74 tys.), Braga (63 tys.).
Język urzędowy: portugalski.
Jednostka monetarna: 1 euro = 100 euro centów.

Ludność

10,6 mln mieszkańców (1991). Skład etniczny: Portugalczycy (99,1%), Kapwerderowie (emigranci z Zielonego Przylądka, 0,3%), Brazylijczycy (0,1%), Brytyjczycy (0,1%), Hiszpanie (0,1%), Amerykanie (0,1%).
Religia: katolicy (94,5%), protestanci (0,6%), żydzi (0,1%), muzułmanie (0,1%), bezwyznaniowcy (3,8%). Średnia długość życia: mężczyźni 72 lata, kobiety 78 lat.

Warunki naturalne

Portugalia zajmuje ok. 15% powierzchni Półwyspu Iberyjskiego. Wybrzeże jest wyrównane, piaszczyste lub skaliste. Większą część powierzchni kraju zajmują wyżyny i góry stanowiące przedłużenie hiszpańskiej Mesety.
Na północy liczne pasma górskie, m.in.: Serra do Gerez (1544 m.n.p.m.), Serra de Marao (1415 m.n.p.m.), Serra de Nogueira (1318), w centralnej części krystaliczne masywy zrębowe, m.in. Serra da Estrela (z najwyższym szczytem w lądowej części kraju - Malhao da Estrela, 1991 m.n.p.m.). Najwyższym szczytem Portugalii jest Pico (2351 m.n.p.m.) położony na Azorach.
W Portugalii znajdują się dolne odcinki dużych rzek półwyspu: Duero, Tagu, Gwadiany.
Klimat podzwrotnikowy morski, zróżnicowany w zależności od ukształtowania terenu. Na wybrzeżu zimy są łagodne i deszczowe, a lata wilgotne, natomiast w głębi kraju lata są gorące i suche, a zimy mroźniejsze.
Opady większe na stokach dowietrznych - ok. 1000 mm rocznie, wnętrze kraju otrzymuje ok. 400 mm. Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla stolicy kraju wynoszą: w styczniu 11°C i 84 mm, w lipcu 22°C i 5 mm.
Naturalną szatą roślinną kraju są: na północy lasy typu atlantyckiego i zarośla wrzosów olbrzymich, natomiast na południu roślinność śródziemnomorska (gaje chleba świętojańskiego, drzew figowych i migdałowych, dąb korkowy, makia, garig). Świat zwierzęcy reprezentują rozmaite ssaki, m.in.: wilki, dziki, rysie. Liczne są gady (jaszczurki, kameleony) oraz ptaki.

Historia

Od ok. 8000-5000 p.n.e. obszar Półwyspu Iberyjskiego zamieszkiwały ludy należące do różnych kultur mezolitycznych, ok. 3000 p.n.e. pojawiły się pierwsze kultury epoki brązu. Pod koniec epoki brązu osiedlali się tu Celtowie i Iberowie, a także Fenicjanie i Grecy.
Rzymianie podbijający Półwysep Iberyjski od 218 p.n.e. podporządkowali sobie miejscowe plemiona z najważniejszymi: Glisyjczykami zamieszkującymi na północ od rzeki Duero, Celtami osiadłymi w dorzeczu Gwadiany, Conii zamieszkującymi południową część Półwyspu oraz Luzytanami - pierwotnymi mieszkańcami Portugalii - zamieszkującymi tereny na południe od rzeki Duero.
Od III w. p.n.e. Luzytanie pozostawali w obrębie wpływów kartagińskich, do 139 p.n.e. całkowicie ulegli Rzymianom. W 27 p.n.e. cesarz August przeprowadzając reformę administracyjną podzielił dawną prowincję Hispania na dwie oddzielne prowincje: Luzytanię i Betykę. Luzytania szybko uległa romanizacji, a w IV-V w. stopniowej chrystianizacji. Część ludności zamieszkująca północną część prowincji zdołała jednak zachować swoje tradycje celtyckie.
Na początku V w. Półwysep Iberyjski najechały ludy barbarzyńskie: Alanowie, Swebowie, Wandalowie. Północna część Portugalii utrzymywała wówczas więź z Galicją i wraz z nią znalazła się pod panowaniem Swebów, którzy utworzyli na tych terenach królestwo istniejące do ok. 585.
Południowa część Portugalii (od 585 także północna) wchodziła w skład królestwa Wizygotów, którzy po 455, jako sprzymierzeńcy Rzymu, rozpoczęli podbój Półwyspu Iberyjskiego. W 711 wylądowali tu muzułmanie, zajmując niemal cały Półwysep Pirenejski, bez położonej na północnym zachodzie Półwyspu Asturii.
Podjęta od VIII w. przez władców Asturii rekonkwista wyzwoliła w XI w. rejon Porto (starożytnej Portus Cale), z którego król Leónu i Kastylii Alfons VI utworzył w 1097 hrabstwo Portucale ze stolicą w Porto. Wraz z wyzwolonymi od 1064 terenami wokół Coimbry stanowiło ono lenno królestwa Leónu. W 1097 Alfons VI darował swojej córce Teresie hrabstwo Portugalii, wydzielając je z prowincji Galicja. Teresa, wydana za księcia burgundzkiego Henryka, wniosła mu ziemie hrabstwa w posagu.
Syn Teresy i Henryka Alfons I Zdobywca ostatecznie oderwał Portugalię od Kastylii i w 1139 przyjął tytuł króla. Celem polityki zagranicznej nowego króla stało się formalne uznanie przez papieża. Jego polityka przyniosła skutek dopiero po 35 latach starań - w 1179 papież Aleksander III uroczyście uznał Alfonsa I za króla, a jego państwo za królestwo.
Alfons I rozszerzył granice państwa o nowe ziemie, w 1147 odebrał Arabom Lizbonę, w latach 1158-1166 prowincję Alentejo, skolonizowaną za panowania jego syna Sancho I (1185-1211). W połowie XII w. w związku z uzależnieniem się Portugalii od królestwa Leónu rozpoczęły się wojny z Hiszpanią. W XIII w. cała Portugalia wyzwoliła się spod panowania Arabów, ustaliły się - zbliżone do współczesnych - granice kraju.
Umacnianie się panowania Kastylii na Półwyspie spowodowało ekspansję Portugalii poza jego granice - rozpoczęła ona podboje kolonialne, nasilone w XV w. Penetrację kolonialną zapoczątkowało osadnictwo na wybrzeżach Afryki, 1415 Henryk Żeglarz zdobył Ceutę, a w 1488 Bartłomiej Diaz dopłynął do Przylądka Dobrej Nadziei.
1498 Vasco da Gama dotarł do Indii, lądując w rejonie Kalikat, w 1500 P.A. Cabral odkrył Brazylię, w latach 1510-1511 A. d�Albuquerque opanował Goa i Malakkę. 1513 pierwsi Portugalczycy wylądowali w Chinach.
W latach 1519-1522 F. Magellan płynąc na statkach hiszpańskich odkrył nową drogę na Zachód, następnie przepłynął przez leżący po drugiej stronie Ameryki Ocean Spokojny i po 3 miesiącach i 20 dniach żeglugi dotarł do wysp południowo-wschodniej Azji. Wyprawa Magellana, będąca pierwszą podróżą dookoła Ziemi, uważana jest za najważniejszą w historii odkryć geograficznych.
Silna władza monarsza, scentralizowana administracja i bezwzględna eksploatacja kolonii przyczyniły się do budowy potęgi Portugalii. Hiszpania zaniepokojona wzrostem wpływów swojego sąsiada zmusiła Portugalię do przyjęcia umowy o rozgraniczeniu strefy wpływów na Oceanie Atlantyckim (traktat w Tordesillas 1494) i na Oceanie Spokojnym (traktat w Saragossie 1529).
W XVI w. zaznaczył się spadek znaczenia kraju, osłabienie władzy monarszej, upadek gospodarki chłopskiej, załamanie się ekspansji kolonialnej. 1580-1640 Portugalia pozostawała w narzuconej przez Filipa II unii personalnej z Hiszpanią, następnie korona portugalska przeszła w posiadanie rodu Braganza.
Portugalia utraciła swą pozycję w handlu kolonialnym na rzecz Anglii i Niderlandów. Starając się powstrzymać rozkład gospodarczy państwa, w połowie XVIII w. S.J. Pombal, pierwszy minister Józefa I, próbował wcielić w życie ambitny program reform. W początkach XIX w. najazd napoleoński spowodował przeniesienie się dworu królewskiego do Brazylii.
1820 rewolucja liberalna zapoczątkowała okres monarchii konstytucyjnej, pośrednio umożliwiła także usamodzielnienie się Brazylii (1822). Wzmogła się rywalizacja pomiędzy stronnictwami konserwatystów i liberałów, prowadząca niejednokrotnie do walk zbrojnych. Postępujący kryzys gospodarczy stał się przyczyną nasilenia tendencji republikańskich. Próby ratowania monarchii nie przyniosły rezultatów.
1910 obalono rządy dynastii Braganza i proklamowano republikę. Podczas I wojny światowej Portugalia występowała przeciwko Niemcom, którzy zaatakowali jej kolonie w Afryce. 1932 do władzy doszedł A.O. de Salazar, sprawujący władzę w sposób autorytarny, wcielający w życie zasady korporacjonizmu, realizujący politykę w niektórych aspektach zbliżoną do faszyzmu.
W czasie II wojny światowej formalnie neutralna, Portugalia udostępniała aliantom swoje bazy morskie na Azorach. Po wojnie głównym problemem politycznym stały się posiadłości zamorskie kraju. 1962 wobec potencjalnego konfliktu z Indiami Portugalia zrzekła się Goa, Diu i Damanu, swych enklaw na subkontynencie indyjskim. W tym także okresie rozpoczęły się wojny partyzanckie w Angoli i Mozambiku, nieco później wybuchł konflikt w Gwinei.
M.J. Caetano, następca Salazara, nie zdołał opanować zaostrzającej się sytuacji i został obalony przez tzw. rewolucję goździków. W kwietniu 1974 opozycyjne oddziały wojskowe obaliły Caetano, na czele państwa stanęła Rada Rewolucyjna pod przewodnictwem generała A.S. de Spinoli. Rewolucja zapoczątkowała lawinowy proces dekolonizacji portugalskich posiadłości zamorskich.
W latach 1974-1976 przyznano niepodległość wszystkim prowincjom zamorskim, Indonezja anektowała Timor Wschodni. Z rozległego imperium pozostała jedynie enklawa na terytorium Chin - Makau - mająca być w 1999 przekazana Chinom. 1976 urząd prezydenta objął A. dos Santos Ramalho Eanes, stabilizując sytuację wewnątrz kraju. 1986 Eanesa zastąpił M.L. Soares uważany za jednego z najwybitniejszych współczesnych polityków portugalskich. W tym samym roku Portugalię przyjęto w skład Wspólnot Europejskich ( EWG).
1991 prezydentem został ponownie M.L. Soares. W 1992 Portugalia przystąpiła do Europejskiego Systemu Walutowego, a parlament dokonał niezbędnych do ratyfikowania traktatu z Maastricht zmian w konstytucji. Od 1993 członek Unii Europejskiej. W styczniu 1996 prezydentem Portugalii został socjalista J. Sampaio. 5 V 1999 Indonezja i Portugalia podpisały porozumienie przyznające Timorowi Wschodniemu prawo do samostanowienia.

Ustrój polityczny

Republika wielopartyjna z jednoizbowym parlamentem - Zgromadzeniem Narodowym z 230 miejscami.

Gospodarka

Portugalia jest jednym z najgorzej rozwiniętych państw europejskich. Produkcja rolna jest niewielka. Ziemie uprawne stanowią ok. 39% powierzchni, łąki i pastwiska 6%, a lasy i zarośla ok. 40%. Uprawia się pszenicę i kukurydzę, żyto, ziemniaki, migdałowce, figowce, oliwki, a także winorośl.
Głównymi rolniczymi artykułami eksportowymi są: wino, pomidory i korek (z dębu korkowego, w zbiorze którego Portugalia zajmuje pierwsze miejsce na świecie). Duże znaczenie ma rybołówstwo i produkcja konserw. Hodowla bydła, trzody chlewnej i owiec jest słabo rozwinięta.
Liczne bogactwa naturalne: rudy wolframu (największe złoża w Europie), piryty, rudy cyny, uranu, żelaza oraz węgiel brunatny i sól kamienna. Przemysł skoncentrowany wokół stolicy, głównie włókienniczy, spożywczy, stoczniowy, maszynowy, elektrotechniczny. Rozwinięta turystyka.
Dochód narodowy 7450 USD na 1 mieszkańca (1992). Struktura zatrudnienia: usługi - 47,9%, przemysł - 34,1%, rolnictwo - 18%. Handel zagraniczny: eksportuje się głównie ubrania, obuwie (30%), maszyny (14%), drewno, papier, korek (11%), do Niemiec (19%), Hiszpanii (15%), Francji (14%), natomiast importuje się maszyny (22%), środki transportu (17%), produkty rolne (13%) z Hiszpanii (17%), Niemiec (15%), Francji (13%).

Ambasady i konsulaty

Ambasada Republiki Portugalskiej
adres: ul. Zwycięzców 12, 03-941 Warszawa
tel. 617 60 21; fax 617 44 98
e-mail: icepvars@icep.pl
Internet: http://www.icep.pl/

Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Lizbonie
adres: Avenida das Descobertas 2, 1400-092 Lisboa, Portugal
tel. (0-035 21) 3012-350, 21 3014-200; fax 21 3010-202
e-mail: embpol@mail.telepac.pt
Internet: http://www.emb-polonia.pt/

Podstawowe zwroty języka portugalskiego:

Dni tygodnia

Miesiące

Liczebniki