Informacje ogólne

Włochy, Italia, Republika Włoska, Repubblica Italiana, państwo leżące w Europie południowej, na Półwyspie Apenińskim, nad Morzem Śródziemnym oraz Liguryjskim, Tyrreńskim, Jońskim i Adriatyckim. Na terenie Włoch znajdują się również wyspy: Sycylia, Sardynia, a także Wyspy Liparyjskie, Poncjańskie, Toskańskie i Pelagijskie.
Granice: z Francją (na zachodzie), ze Szwajcarią i Austrią (na północy), ze Słowenią (na wschodzie). Na terytorium Włoch znajdują się dwie enklawy - San Marino i Watykan. Do Włoch należy również mała enklawa Campione leżąca w Szwajcarii
Powierzchnia: 301,3 tys. km²
Ludność: 57,7 milinów (stan na 31.12.1999).
Stolica: Rzym (2,6 mln, 1996).
Większe miasta: Mediolan (1,4 mln, 2001), Neapol (1,15 mln, 2002), Turyn (923 tys., 1996), Palermo (710 tys., 2001), Genua (636 tys., 1999) Florencja (383 tys., 1996), Katania (365 tys., 2000), Bari (336 tys., 1996), Wenecja (306 tys., 1992).
Język urzędowy: włoski.
Jednostka monetarna: 1 euro = 100 euro centów.

Ludność

Włochy zamieszkuje 57,7 miliona osób, z czego 94% to Włosi, 2,7% Sardyńczycy, 1,3% Retoromanie, a pozostałe 2% to Tyrolczycy, Słoweńcy, Francuzi, Albańczycy i Grecy. Ludność miejska to 69% wszystkich mieskzańców. Przeciętna długość życia dla kobiet wynosi 81 lat, a dla mężczyzn 74 lata. 83,2% wszystkich mieszkańców Włoch to katolicy.

Warunki naturalne

Włochy mają zróżnicowane ukształtowanie powierzchni. Na północy kraju naturalną granicę stanowią Alpy. Najwyższym szczytem zarówno Włoch jak i całej Europy jest Mont Blanc (4807 m.n.pm.). Zbiegają się przy nim granice Szwajcarii i Francji. Przez cały półwysep z północy na południe biegną góry Apeniny (najwyższy szczyt to Corno Grande - 2912 m.n.p.m.). Na terenie Włoch znajdują się aktywne wulkany: Wezuwiusz (Półwysep Apeniński), Etna (Sycylia), Stromboli i Vulcano (Wyspy Liparyjskie).
Klimat jest śródziemnomorski, z silnie zaznaczoną piętrowością klimatu i środowiskach środowiska w górach. Lato jest gorące i suche, natomiast zimy chłodne i wilgotne, z dużymi opadami deszczu, a w górach śniegu. Średnia temperatura stycznia na północy 0-2°C, na południu i wyspach 10-12°C, a w Alpach poniżej 0°C. W lipcu w Alpach jest około 15°C, a w pozostałej części kraju 23-25°C (w Rzymie nawet do 40oC). Średnia roczna opadów na terytorium kraju to od 500 mm (Sardynia, Sycylia) do 3000 mm (Alpy).
Włochy posiadają bogatą sieć rzeczną. Przez terytorium kraju przepływają m.in. rzeki: Pad, Tyber, Adyga, Piawa, Arno, Reno oraz Salso (Sycylia) i Tirso (Sardynia).
Śródziemnomorska roślinność, a stanowią ją zarośla typu makia oraz oraz lasy iglaste i dębowo-sosnowe z pinią i jesionem, które pokrywają 22% powierzchni kraju.

Historia

Starożytny Rzym

Pierwsze ślady osadnictwa na Półwyspie Apenińskim sięgają początku paleolitu. W Starożytności tereny dzisiejszych Włoch były zamieszkiwane przez ludy Etrusków, Ligurów, Italików. W XVIII wieku p.n.e. obszary południowe były kolonią Fenicjanów i Greków, a już w XVII p.n.e. były zdominowane przez Rzymian. Od 509 roku p.n.e. Rzymianie tworzyli republikę, która później przekształciła się w starożytne cesarstwo Rzymu. W roku 476 n.e. ostatni cesarz - Romulus Augustulus - został zdetronizowany przez germańskiego wodza Odoakra. Teodoryk Wielki, wódz Ostrogotów, którzy w 489 roku najechali na Rzym, utworzył silne królestwo, którego stolica mieściła się w Rawennie.

Najazdy na Rzym

Po upadku państwa ostrogockiego, w VI wieku w północnej i środkowej części powstało Królestwo Longobardów, natomiast południe było pod panowanie Bizancjum. W 753 roku Pepin Mały podporządkował sobie północne i środkowe Włochy, a z odebranych Longobardom ziem bizantyjskich (w tym Egzarchatu Rawenny) utworzył Państwo Kościelne. W 774 roku państwo longobardzkie zostało rozbite przez Karola Wielkiego, który już w 800 roku koronował się na cesarza rzymskiego. Już w 843 roku Włochy były pod panowaniem Lotara I, następnie w 880 Karola Grubego, 915 Berengariusza I, księcia Friuli. W 961 roku Włochy zostały zdobyte przez Ottona I, który w 962 roku, po przyłączeniu ich do swojego imperium został cesarzem rzymskim. Od tej chwili wszyscy cesarze niemieccy starali się utrzymać zwierzchność nad Włochami - jednocześnie wdali się w konflikt z papieżami o zakres władzy. W XI wieku południowa część półwyspu Apenińskiego została zajęta przez Normanów, którzy utworzyli Królestwo Sycylii.

Rozbicie państwa

W XII wieku rosło znaczenie miast w północnych i środkowych Włoszech. Największe znaczenie zyskały wówczas: Genua, Mediolan, Pawia, Florencja, Modena, Cremona i Siena oraz Wenecja, która nadal pozostawała nadal pod zwierzchnictwem Bizancjum. Cesarz Fryderyk I Barbarossa w 1162 roku pokonał i zburzył Mediolan, jednakże po przegranej w 1176 roku z Ligą Lombardzką pod Legano musiał uznać samodzielność miast włoskich. W 1265 roku tron sycylijski był już w posiadaniu dynastii andegaweńskiej. W latach 1494-1544 terenem wojen były Włochy. Na mocy pokoju w Utrechcie, Austria otrzymała w 1713 roku Mediolan, Neapol, Mantuę, Piombino i Sardynię. Książę sabaudzki otrzymał tytuł królewski oraz Sycylię, którą w 1720 roku wymienił z Austrią na Sardynię. Królestwo Neapolu z Sycylią, po krótkim panowaniu Austrii, przeszło w 1735 roku w ręce hiszpańskich Burbonów, którzy w 1748 otrzymali księstwo Parmy i Piacenzy. Z pozostałej części Państwa Kościelnego Kościelnego 1798 roku utworzono Republikę Rzymską, a z Genui - Republikę Liguryjską.

Królestwo włoskie

W 1797 roku Wenecja została odstąpiona Austrii, na mocy traktatu pokojowego z Campo Formio. W 1805 roku Republikę Cisalpińską (od 1802 roku Republikę Włoską) przekształcono w Królestwo Włoch, w skład, którego weszła także Republika Liguryjska, Parma, Piacenza i Państwo Kościelne. Królem został brat Napoleona I Bonaparte - Józef. Jego następcą był Joachim Murat. Po upadku Napoleona I, Lombardia wraz z Wenecją i Dalmacją przeszła pod panowanie Austrii, Genua Sardynii, Włochy południowe wróciły do hiszpańskich Burbonów.

Wystąpienia powstańcze

1821 wybuchły powstania w Neapolu i Sycylii, 1830 w Państwie Kościelnym, Modenie i Parmie. 1848 przeciw Austrii wystąpiła Lombardia i księstwa środkowowłoskie, którym z pomocą przyszedł król sardyński Karol Albert. Sardyńczycy ulegli armii cesarskiej w bitwach pod Custozzą (27 lipca 1848) i Novarą (23 marca 1849), Karola Albert abdykował. 1849 tron Sardynii przejął Wiktor Emanuel II, który wspierany przez Francję i ochotniczą armię G. Garibaldiego w 1859 wznowił wojnę przeciw Austrii.
Po klęskach pod Magentą i Solferino (czerwiec), Austria oddała Lombardię, a do zwycięskiej Sardynii przyłączyły się księstwa: florenckie, parmeńskie i modeńskie. 1860 Garibaldi zajął Sycylię. 17 marca 1861 w Turynie Wiktor Emanuel II przyjął tytuł króla włoskiego. 1866 w nowej wojnie z Austrią Włosi odzyskali Wenecję, 1870 zajęli Rzym, który stał się stolicą zjednoczonego Królestwa Włoch.
1869 Włochy zaistniały jako państwo kolonialne, nabywając od miejscowego sułtana ziemie nad zatoką Aseb, nad Morzem Czerwonym. w ciągu następnych 20 lat zdobyły zwierzchnictwo nad całą Erytreą (kolonia od 1882). Nie powiodła się próba zdobycia całej Etiopii (klęska pod Aduą, 1896). Po wojnie z Turcją 1911-1912 (wojna trypolitańska 1911-1912) Włochy zyskały Trypolis i Cyrenajkę (Libię).

Traktat wersalski i II wojna światowa

W czasie I wojny światowej Włochy, początkowo neutralne, 1915 wypowiedziały wojnę Austrii, 1916 Niemcom. Na mocy wersalskiego traktatu pokojowego 1919 uzyskały południowy Tyrol, Trydent i Triest oraz kilka wysp na Morzu Adriatyckim. 1922, po zajęciu Rzymu przez faszystów, władza przeszła w ręce B. Mussoliniego. 1929 na mocy porozumienia rządu włoskiego z papieżem, z Watykanu uczyniono odrębne państwo. 1935-1936 faszystowskie Włochy podbiły Etiopię, w 1939 Albanię. 1940 przyłączyły się do wojny po stronie hitlerowskich Niemiec. Przegrana w Afryce 1941-1943 i inwazja aliancka na Sycylii w 1943, spowodowały upadek B. Mussoliniego, który został aresztowany.
Nowy rząd P. Badoglio wypowiedział wojnę Niemcom (13 października 1943), a Włochy do 1945 stały się miejscem walk między wojskami niemieckimi, które zajęły północne i środkowe Włochy, a nacierającymi od południa aliantami. We wrześniu 1943 uwolniony przez Niemców Mussolini utworzył całkowicie od nich zależną Republikę Salo, która upadła w kwietniu 1945, Mussolini został schwytany przez włoskich partyzantów podczas próby przedostania się do Szwajcarii i rozstrzelany 28 kwietnia tegoż roku. w czerwcu 1944, po wejściu aliantów do Rzymu, król Wiktor Emanuel III przekazał władzę swojemu synowi Humbertowi II, a w maju 1946 abdykował.

Włochy po II wojnie światowej

W czerwcu 1946, wraz z wyborami parlamentarnymi, odbyło się referendum, w którym większość Włochów opowiedziała się za ustanowieniem republiki. 1947 uchwalono republikańską konstytucję (weszła w życie 1 stycznia 1948). w okresie powojennym Włochy, na tle innych krajów europejskich, wyróżniały się brakiem stabilności politycznej (1945-1994 rząd zmieniał się 53 razy). Do 1963 w życiu politycznym dominowali chrześcijańscy demokraci kierowani m.in. przez A. de Gasperiego, którzy także później wchodzili w skład większości rządów koalicyjnych.
W wyborach z 1976 znaczącą siłą okazali się komuniści, którzy zdobyli przeszło trzecią część miejsc w izbie niższej parlamentu. Podejmowali oni próby utworzenia rządu koalicyjnego, który objąć miał chrześcijańską demokrację, socjalistów i komunistów. Do sformowania sojuszu nie doszło wobec zdecydowanego sprzeciwu chadecji. Po wyborach 1980 w parlamencie zawiązała się koalicja socjalistów z chadekami i republikanami. 1983 przywódca socjalistów B. Craxi został wybrany na pierwszego socjalistycznego premiera Włoch.
Stanął on na czele rządu, w skład którego wchodzili przedstawiciele chadecji, socjalistów, republikanów, socjaldemokratów i liberałów. Za rządów B. Craxiego (1983-1987) poprawiła się ogólna kondycja gospodarcza, nie udało się natomiast wyrównać dysproporcji w rozwoju gospodarczym północy i południa kraju. 1987-1988 próby sformowania rządów podejmowali chadecy - G. Goria, C. de Mita, których koalicyjne gabinety upadły po kilku miesiącach urzędowania. 1989, po długich negocjacjach, nową koalicję chadecji, socjalistów i kilku mniejszych partii udało się utworzyć G. Andreottiemu, który już wcześniej pełnił kilkakrotnie funkcję premiera (1972-1973, 1976-1979).

Włoch lat 90. XX w.

1992 Włochami wstrząsnęły skandale polityczne, wywołane ujawnionymi przypadkami korupcji w polityce i gospodarce (akcja "czyste ręce") oraz powiązaniami tych środowisk z mafią. w przedterminowych wyborach z kwietnia 1992 rządzący chadecy otrzymali po raz pierwszy mniej niż 30% głosów, nadal jednak pozostali najsilniejszą partią w parlamencie. w tych samych wyborach sukces odnotowała prawicowa Liga Północna, która zyskała czwartą pod względem liczby mandatów reprezentację w parlamencie. 1992-1994 podjęto próby ustabilizowania systemu politycznego i gospodarki.
Rozpoczęto prywatyzację przedsiębiorstw państwowych, ograniczono deficyt budżetowy, zreorganizowano i ograniczono administrację państwową itp. Kolejne ujawniane afery korupcyjne, przestępcze powiązania czołowych polityków ze światem wielkiego biznesu, a nawet z mafią przyniosły załamanie tradycyjnego układu politycznego. w wyborach parlamentarnych z marca 1994 Włoska Partia Ludowa, następczyni chadecji, uzyskała 33 miejsca, a socjaliści zdobyli jedynie 15 mandatów (na 630 możliwych).
Zwyciężył prawicowy Biegun Wolności (Polo della Libertŕ, zdobywając łącznie 365 mandatów), koalicja partii: Forza Italia, Ligi Północnej, Sojuszu Narodowego (utworzony wokół neofaszystowskiego Włoskiego Ruchu Społecznego Prawicy Narodowej) i dwóch mniejszych ugrupowań. w maju 1994 przywódca partii Forza Italia, S. Berlusconi, sformował nowy gabinet. Jego rząd rozpadł się już 21 grudnia tegoż roku, po oskarżeniu premiera o korupcję.
W styczniu 1995 niezależny minister finansów, L. Dini, sformował rząd ponadpartyjny, który podjął działania na rzecz ograniczenia wydatków państwowych i zredukowania deficytu budżetowego, nadzorował równy dostęp poszczególnych partii politycznych do publicznej telewizji, podjął prace nad nową ordynacją wyborczą do władz lokalnych. w wyborach 1996 zwyciężyła koalicja centrolewicowa z prokomunistami, na premiera został wybrany R. Prodi. w 1998 premierem został Massimo D'Alema - pierwszy w Europie Zachodniej premier-postkomunista. 13 V 1999 prezydentem został Carlo Azeglio Ciampi.

Ustrój polityczny

Republika z dwuizbowym parlamentem - Izbą Deputowanych z 630 miejscami i Senatem z 325 miejscami. Głową państwa jest prezydent wybierany przez cały parlament na 7 lat.

Gospodarka

Podstawą gospodarki jest przemysł i usługi. Eksploatuje się ropę naftową i gaz ziemny oraz złoża rud cynku, ołowiu, rtęci, boksytów, siarki, soli kamiennej, a także marmurów i materiałów budowlanych. Produkcja środków transportu. Rozwinięty przemysł samochodowy (Fiat, Alfa Romeo), stoczniowy, metalowy, elektroniczny, petrochemiczny, metalurgiczny, włókienniczy, odzieżowy, skórzany, spożywczy (makarony, wina, oliwa), rybołówstwo.
Użytki rolne stanowią 57% powierzchni kraju. Uprawia się: pszenicę, kukurydzę, ryż, winorośl (1. miejsce na świecie w zbiorach), oliwki (2. miejsce), owoce cytrusowe, migdałowce, rośliny strączkowe, warzywa (głównie pomidory), tytoń, kwiaty. Ponadto hodowla bydła, owiec, trzody chlewnej, drobiu. Rozwinięta komunikacja: lotnicza, kolejowa, morska i drogowa.
Ważnym działem gospodarki Włoch jest turystyka, m.in. dzięki rozbudowanej infrastrukturze. Interesującymi regionami i obiektami turystycznymi są zabytkowe miasta, m.in.: Rzym, Florencja, Wenecja, Neapol, Asyż, Piza, Padwa oraz alpejskie ośrodki sportów zimowych, np. Cortina d�Ampezzo i wybrzeże Morza Liguryjskiego - Riwiera Włoska.
Dochód narodowy 14 550 USD na 1 mieszkańca (1990). Struktura zatrudnienia: usługi - 67%, przemysł - 27%, rolnictwo - 6%. Handel zagraniczny: eksportuje się głównie maszyny i samochody (32%), tekstylia (17%), produkty chemiczne (10%) do Niemiec (20%), Francji (15%) i USA (7%), importuje się maszyny i pojazdy (26%), produkty chemiczne (15%), surowce (9%) z Niemiec (22%), Francji (15%) i Holandii (6%).

Kuchnia włoska

Podobnie jak włoski klimat i język, włoska kuchnia jest ciepła, przyjazna ludziom, smaczna, aromatyczna, różnorodna - choć na ogół plebejska. Bywa również wytworna, niczym najlepsza na świecie szynka parmeńska. Rozkwitła na długo przed kulinarnym awansem Francji. Dziś przeżywa renesans w świecie. Zawdzięcza to przede wszystkim prostocie i znakomitym miejscowym produktom: makaronom, najpopularniejszym serom - mozzarelli, ricotcie, gorgonzoli i parmezanowi - obfitości ryb i frutti di mare oraz bogactwu warzyw, owoców i ziół. Włosi, tak przecież konserwatywni w sprawach kulinarnych, są wręcz fanatycznie przywiązani do potraw i smaków swojego regionu. Mieszkańców wszystkich regionów łączy natomiast miłość do wina.
Najbardziej cenną cechą włoskiej kuchni jest to, że zachowała ona swoją indywidualność, nie poddała się inwazji bułek z hamburgerami, a przeciwnie - swe potrawy, takie jak pizza, spaghetti czy lasagne, wpisała na stałe do światowych jadłospisów.

Ambasady i konsulaty

Ambasada Republiki Włoskiej
adres: pl. Dąbrowskiego 6, 00-055 Warszawa
tel. (022) 826-34-71; fax (022) 827-85-07; telex 813742 ital pl

Konsulat Włoch w Poznaniu
adres: ul. Bukowska 12, 60-809 Poznań
tel. (061) 865-38-23, fax. (061) 865-38-87
godziny otwarcia: 9.00 - 15.00 od poniedziałku do piątku
Konsul Honorowy: Pan Marek Barański

Konsulat Włoch w Gdyni
adres: ul. Świętojańska 32, 81-372 Gdynia
tel. (058) 620-15-61; fax (058) 620-74-50
godziny otwarcia: 09.00-15.00 od poniedziałku do piątku
Konsul Honorowy: Pani Claudia Filippi Chodorowska

Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Rzymie
adres: via P.P. Rubens 20, Monti Parioli 00197, Roma, Italia
tel. (0.03906) 322-4455, 321-6073, 323-3245
fax 322-3990
e-mail: polski.emb@agora.it
Internet: http://www.ambasciatapolonia.it/

Wydział Konsularny
adres: adres: via P.P. Rubens 20, Monti Parioli 00197, Roma, Italia
tel. (0.03906) 322-4455, 321-6073, 323-3245
fax 322-3990
BRH - tlx (43) 610325
e-mail: polski.emb@agora.it
Internet: http://www.ambasciatapolonia.it/

Konsulat Generalny RP w Mediolanie
adres: Corso Vercelli, 56, 20145 Milano
tel. 0039/02/ 4801-8978, 4801-9084, 4801-9312
fax 4802-0345; tlx (43) 316472 POLHAN I
e-mail: milanokg@iol.it

Konsulat RP w Bari
Konsul Honorowy: Domenico Centrone (włoski)
adres: via Abbrescia 85, 70121 Bari, Italia
tel. (0-03080) 995-4125, 995-7202
fax 995-7181

Konsulat RP w Genui
Konsul Honorowy: Giuseppe Taró (włoski, angielski, francuski, hiszpański)
adres: via G. Alessi 10, 60 128 Genova, Italia
tel. 0039/010/593 790; fax 592 508

Konsulat RP w Bolonii
Konsul Honorowy: Corrado Salustro (włoski)
Strada Maggiore 24, 40100 Bologna, Italia
tel. 0039/051/228 909
fax 0039/051/ 227-238

Podstawowe zwroty języka włoskiego:

Dni tygodnia

Miesiące

Liczebniki