| |
Kultura grecka zaczęła
się kształtować jeszcze w czasach paleolitu, kiedy to tereny dzisiejszej
Grecji zasiedliły ludy indoeuropejskie. Utrwalona wtedy odrębność
poszczególnych grup etnicznych - Jonów, Achajów i Dorów - dała początek
jednej z najbogatszych i najbardziej zróżnicowanych kultur świata.
 Literatura
Początki literatury greckiej kojarzą się najczęściej z Iliadą i Odyseją
Homera. Poematy Homera przez wiele lat śpiewane i recytowane, dopiero w
VIII w. p.n.e. zostały spisane. Z okresu archaicznego pochodzą także
dzieła Hezjoda, Solona, Anakreonta i Safony. W okresie klasycznym
(attyckim) ośrodkiem literatury greckiej były Ateny. To właśnie za czasów
Sokratesa, Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa rozwinęła się dialektyka,
logika, retoryka, a także komedia i tragedia. W okresie hellenistycznym
kultura grecka rozpowszechniła się na całym Bliskim Wschodzie. Literaturę
tego okresu najlepiej reprezentuje twórczość Filetasa z Kos, Teokryta i
Meleagera z Gadary. Na przełomie nowej i starej ery kulturę grecką
zdominował Rzym. Powstała wtedy literatura chrześcijańska, między innymi
Ewangelie i Listy św. Pawła. Zamknięcie akademii platońskiej w 529 roku
kończy okres greckiej literatury starożytnej. Późniejsze lata, w których
Grecja zdominowana była między innymi przez Bizancjum i Turcję,
doprowadziły do degradacji literatury greckiej i umniejszenia jej
znaczenia dla światowej kultury. Obecnie szerokiej publiczności literatura
grecka kojarzy się głównie z twórczością wielkich XX-wiecznych prozaików
między innymi N. Kazandzakis („GrekZorba").
Sztuka
Sztuka grecka rozwijała się od XI w. p.n.e. na bazie sztuki mykeńskiej. Z
tego okresu zachowała się między innymi ceramika malowana w geometryczne
wzory oraz drobne figurki z terakoty i kości słoniowej. W VII w p.n.e. pod
wpływem sztuki Bliskiego Wschodu w zdobnictwie zaczęty dominować motywy
roślinne i zoomorficzne. Najsłynniejsze zabytki okresu klasycznego (V-IV w
p.n.e.) to dyskobol Myrona, Zeus z Artemizjon oraz czerwonofigurowe
malarstwo wazowe. W okresie hellenizmu nastąpił rozwój urbanistyki i
budownictwa użytkowego, którego szczytowym osiągnięciem jest latarnia
morska na Faros. Od czasów renesansu sztuka grecka stała się jednym z
głównych filarów sztuki europejskiej.
Muzyka
Muzyka grecka kształtowała się przez wieki pod wpływem muzyki
bizantyjskiej, arabskiej, tureckiej oraz muzyki południowych Słowian. Mimo
tej różnorodności Grecja nigdy nie zdobyła znaczącego miejsca w światowej
muzyce. Światową popularnością cieszy się głównie twórczość M.
Theodorakisa.
Ciekawostka
Igrzyska Olimpijskie wywodzą się z tradycji starożytnej Grecji, gdzie
podczas uroczystości religijnych odbywały się zawody sportowe i występy
artystyczne. W czasie trwania igrzysk obowiązywał rozejm, na ten czas
zawieszano wszelkie spory i przerywano wojny. Najsławniejsze były igrzyska
ku czci Zeusa w Olimpii, które odbywały się co 4 lata, stąd dzisiejszy
cykl olimpiad. Pierwszy znany opis igrzysk znajduje się w Iliadzie Homera.
Od 776 r. p.n.e. igrzyska odbywały się co cztery lata, do 393 r. n.e.,
kiedy to rzymski cesarz Teodozjusz I Wielki zakazał ich organizowania,
dopatrując się w nich kultywowania zwyczajów pogańskich. Igrzyska
Olimpijskie wskrzeszono dopiero pod koniec XIX w., kiedy to w 1894 r.
powołano Międzynarodowy Komitet Olimpijski, oraz podjęto decyzję o
zorganizowaniu igrzysk w Atenach (1896). Od tego czasu igrzyska odbywają
się regularnie z wyjątkiem lat 1916, 1940 i 1944, kiedy w Europie
prowadzono działania wojenne.
Kuchnia
Grecka kuchnia jest przykładem typowej lekkiej kuchni śródziemnomorskiej.
Dominują w niej potrawy z warzyw, oliwki, owoce morza i ser. Tradycyjny
grecki posiłek zaczyna się najczęściej od wypicia anyżówki z odrobiną
wody, która zaostrza apetyt i pomaga w trawieniu.
 Przystawka l - tzatziki
-
3 ogórki ze skórką,
-
1 jogurt naturalny,
-
1 serek
homogenizowany,
-
sól, pieprz,
-
łyżka oliwy z oliwek,
-
2 ząbki czosnku,
Dokładnie umyte ogórki
ścieramy na tarce. Czosnek ucieramy z solą, pieprzem i oliwą z oliwek.
Dodajemy jogurt i serek. Tak przyprawionym sosem zalewamy ogórki i
wszystko dokładnie mieszamy. Sos tzatziki podaje się do mięsa, wędliny,
serów i sałatek.
Przystawka II - pomidory z fetą
-
1 kg świeżych
pomidorów, lub duża puszka pomidorów bez skórki,
-
1 ser feta (ok. 250
g),
-
3 łyżki oliwy z
oliwek,
-
sól, pieprz,
-
świeża bazylia
(ewentualnie suszona),
Pomidory sparzyć
wrzątkiem i obrać ze skórki. W rondlu rozgrzać oliwę, wrzucić grubo
pokrojone pomidory i dusić około 10 min. Dodać pokruszoną fetę, świeżą
bazylię i przyprawić do smaku. Podawać na ciepło lub zimno z bagietką lub
grzankami.
Dania mięsne
Z dań mięsnych warto polecić: souvláki i brizóles (kotlety). W obu
przypadkach lepsze i tańsze niż cielęcina (moscharísio) jest mięso
wieprzowe (chirinó). Najlepsze souvláki robi się z baraniny (arnísio), ale
przyrządza się je stosunkowo rzadko. W psistariach duże kotlety z łopatki
baraniej (kopsída) są znacznie bardziej sycące niż żeberka (paidákia).
Pieczona baranina (arní psitó) i koźle mięso (katsíki stó fournó), wysoko
cenione przez Greków jako najlepsze przysmaki, to już raczej domena
estiatórii. Tanie i smaczne są keftédes (smażone kulki z mielonego mięsa),
biftékia (rodzaj befsztyku lub hamburgera) i loukánika (ostro przyprawione
kiełbaski). Zawsze można spróbować kurczaka (kotópulo).
Ryby
Nadmorskie tawerny oferują naturalnie rozmaite dania rybne. Latem jest
stosunkowo mały wybór ryb, ponieważ od połowy maja do połowy października
połów siecią jest zabroniony i w tym okresie można jedynie łowić na lampkę
– przynętę i linkę z wieloma haczykami. Podczas tych ciepłych miesięcy
złowione ryby mogą być małe i suche, dlatego często podaje się do nich
masło. Większość serwowanych wówczas ryb to mrożonki rodem z Egiptu lub
północnej Afryki, niestety, właściciele tawern w minimalnym stopniu
stosują się do zalecenia każącego im oznaczać wszystkie mrożone potrawy w
jadłospisie skrótem „kat.”
Najtańsze, wszędzie dostępne ryby, to gópes i marídes (maleńkie rybki
jedzone wraz z głową i ogonem, najlepsze z solą i cytryną). Jesienią w
jadłospisie można się natknąć na zupę rybną (psarósoupa/kakaviá).
Najbardziej wyszukane ryby, jak barboúnia (czerwony cefal), tsípoura
(leszcz złotogłowy), lavráki (morski okoń) czy fangrí (leszcz morski), są
bardzo drogie. Jeśli cena jest niewiarygodnie niska, to na pewno pochodzą
one z hodowli. Ceny (podawane za kg wagi) wynoszą zwykle dwa razy więcej
niż na targu. Ryby wybiera się samemu, wskazując wybraną sztukę palcem
przez szybę chłodni.
Owoce morza
Latem w każdej nadmorskiej tawernie można kupić kalamarákia (smażone młode
kalmary) i ochtapódi (ośmiornice), a niekiedy także mídia (małże), kidónia
(mięczaki) czy garídes (niewielkie krewetki). Zamawiając owoce morza,
koniecznie trzeba zwrócić uwagę, czy są świeże (dotyczy to przede
wszystkim małży), zdarzały się bowiem lekkie zatrucia pokarmowe.
Odkąd najpopularniejsze gatunki ryb stały się trudno dostępne ze względu
na nadmierne połowy, do łask wróciły zarezerwowane dotychczas tylko dla
biedoty niecodzienne owoce morza. Raja, czyli płaszczka, znana w Grecji
jako platý, seláchi, trígona lub vátos, może być smażona lub gotowana
(jako podstawa zupy). Spotyka się też suszone płaszczki służące jako
ozdoby.
Dość popularne są też jeżowce (achiní), zwłaszcza te zabarwione na
czerwono, z których po wypatroszeniu zjada się surową ikrę (cieszącą się
opinią doskonałego afrodyzjaka). Aby uniknąć ich kolców, należy posługiwać
się specjalnymi nożycami do patroszenia.
Przystawki
Kelnerzy zachęcają do skosztowania sałatki choriátiki (czyli wiejskiej,
znanej jako sałatka grecka), ponieważ jest najdroższa w menu. Najprostsze
sałatki zrobione są z pomidora (domatosaláta) lub pomidora z ogórkiem (angourodomáta).
Zimą i wiosną najczęściej zamawia się láchano (kapustę) lub maroúli
(sałatę).
Najciekawsze przystawki to: tzatzíki (jogurt z czosnkiem i ogórkiem),
melitzanosaláta (sałatka z bakłażanów), kabaczki, cukinie lub oberżyny
smażone w cieście (kolokithákia tiganitá, melitzánes tiganités), gígantes
(biała fasola w sosie winegret lub pomidorowym), porcjowane ciasto (typu
francuskiego) nadziewane serem lub szpinakiem (tiropittákia, spanakópittes),
saganáki (smażony ser, jajka, czasem grzyby), ośmiornica (ochtapódi) i
mavromatiká (drobna czarna fasola) oraz revitokeftédes lub pittaroúdia,
przypominające arabski falafel.
Przekąski
Przekąski są jednym z największych dobrodziejstw kuchni greckiej,
niestety, coraz częściej wypierają je zapiekanki (tóst), pizze i inne
dania typu fast food, sprzedawane w działających na terenie całej Grecji
sieciach restauracji Goody’s (głównie hamburgery), Roma Pizza i Theios
Vanias (zapiekanki). Póki co, na dworcach autobusowych, przystaniach
promowych i w wielu punktach w mieście nadal można kupić niewielkie kebaby
zwane souvlákia oraz gíros z chlebem pítta i często porcją tzatzíki.
Inne popularne przekąski to tirópittes (ciasto z serem) i spanokópitta
(ciasto ze szpinakiem), które zazwyczaj kupuje się w piekarni, kouloúria
(chrupiące precle posypane ziarnem sezamu) i voutímata (różnorodne
herbatniki z melasą, cynamonem i masłem), wszystkie również sprzedawane w
niemal każdej piekarni.
Wino
Coraz mniej tawern sprzedaje wino własnej roboty. Za litr takiego wina nie
płaci się więcej niż 3,50-5 €. Wina nie żywicowane niemal zawsze są co
najmniej przyzwoite. Retsina – wino o ciekawym smaku, powstającym wskutek
dodania doń wyciągu z żywicy sosny – najbardziej smakuje prosto z beczki,
chociaż butelkowane Georgiadi z Salonik w niczym mu nie ustępuje.
Z win butelkowych warto polecić niedrogie wina białe: Cambas, Boutari Lac
de Roches i Calliga, wszystkie marki CAIR z Rodos (zwłaszcza odmianę
Moulin). Najlepszym i również stosunkowo niedrogim czerwonym winem jest
chyba Boutari Nemea i Naoussa. Do bardziej wyszukanych należy Tsantali
Agioritiko (białe lub czerwone). Podróżując po wyspach, na których
produkuje się wino, warto spróbować lokalnych gatunków. Na przyzwoitym
poziomie są prawie wszystkie wyroby z Lemnos, gdzie do produkcji białych
win stosuje się obecnie aleksandryjski muszkatel, a do czerwonych i
różowych – miejscowe szczepy límnio. Santorini (Thira) – inna wulkaniczna
wyspa – może się poszczycić całą grupą doskonałych win (np. Nychteri czy
Vysanto). Zasłużoną sławą cieszy się także pochodzące z Kefalloníi białe
wino Robola. Zarówno Paros, jak i Naksos produkują przyzwoite gatunki, a
Kreta zaczęła wytwarzać wreszcie coś lepszego niż niezbyt rewelacyjne wino
marki Logado. Dobrą opinią cieszą się też muszkatele z Émbonas na Rodos
oraz wina firmy Emery, zwłaszcza białe Villaré.
Czerwone wina z wysp (oprócz rodyjskiego CAIR Moulin i Emery Mythiko) nie
grzeszą jednak oryginalnością i szczególnymi walorami. Znacznie lepiej
wypadają wina z lądowej części Grecji. Działająca na Półwyspie
Chalcydyckim winiarnia Carras produkuje wyśmienite Porto Carras.
Doskonałe, jedwabiste w smaku czerwone wina Ktima Papadoannou Nemea
(Peloponez), Averof Katod (Métsovo, Epirus), Tsantali Rapsani (Tesalia)
można kupić tylko w wyspecjalizowanych sklepach (káves) lub w lepszych
tawernach (kultúra). Od dawna zasłużoną renomą cieszą się też wyroby
(zarówno białe, jak i czerwone) innych małych winiarni: Chatzimichali (Atalánti
w Grecji Środkowej), Spyropoulos Mantinia (centralny Peloponez),
Athanasiadi (centralna Grecja), Skouras i Lazaridi (wschodnia Macedonia).
Wszystkie wina tych producentów kosztują w sklepie 7-10 € za butelkę (w
tawernie dwa razy więcej).
Oúzo
Oúzo (rakí), podobnie jak tsípouro i tsikoudiá (Kreta), jest
48-procentowym napojem alkoholowym, destylowanym z zacieru winogronowego
pozostałego po wyrobie wina i doprawianym takimi ziołami, jak anyż czy
koper. W Grecji istnieje kilkanaście odmian oúzo, a za najlepsze uchodzą
te z Lesbos, Tirnawos i Samos. Gorsze gatunki (np. Fokili z Rodos ma 40%
alkoholu) są doprawiane melasą lub spirytusem.
Zamawiając oúzo, otrzymuje się dwie szklaneczki, jedną z oúzo, drugą z
czystą wodą, którą dolewa się do alkoholu (wedle uznania), aż przybierze
barwę mleka. Czysty alkohol jest bardzo mocny i trudno powiedzieć, by w
jakikolwiek sposób gasił pragnienie. Coraz częściej dodaje się do niego
lód (pagáki), który trzeba jednak zamówić oddzielnie.
O wiele łagodniejszą odmianą oúzo jest soúma, podawana głównie na Rodos i
Samos, choć w teorii powinna być dostępna wszędzie tam, gdzie uprawia się
winogrona. Łagodny smak tego alkoholu jest bardzo zdradliwy, wystarczą
bowiem dwie lub trzy szklaneczki, by wszelkie plany na popołudnie wzięły w
łeb. |
|
Kultura i
kuchnia w Unii Europejskiej - Grecja
