Literatura

Pod pojęciem literatury hiszpańskiej należy rozumieć wyłącznie piśmiennictwo w języku katalońskim. Jego początki mają miejsce w średniowieczu, głównie za sprawą wędrownych żonglerów (eposy rycerskie) i wykształconego duchowieństwa (poezja religijna). Od XIII w. rozwijać się zaczęła proza, która w XV w. nabrała cech dydaktyczno-satyrycznych oraz historycznych. Poezję reprezentowali w XIV w.: J. Ruiz i P. Lopez de Ayala, teatr zaś, którego rozwój przypada na XVI i XVII w.: J. del Encina - prekursor teatru hiszpańskiego, oraz F. de Rojas. Literatura hiszpańska rozwijała się nieprzerwanie do czasów odrodzenia, dzięki ekspansji hiszpańskiej na Półwyspie Apenińskim i budowie potęgi Hiszpanii w Europie. Kwitło piśmiennictwo mistyczne, teatr, rozwinął się romans pasterski i przygodowo-sentymentalny, a także literatura związana z podbojem Ameryki Łacińskiej (pasos - obrazki realistyczne, kroniki, dzienniki, poemat epicki). Okres baroku i kontrreformacji (XVII w.) choć nazywany jest „złotym wiekiem teatru hiszpańskiego", obfitował także w nowe trendy poetyckie (gongoryzm, konceptyzm) i powieściowe (powieść łotrzykowska). W XVIII w. literatura hiszpańska dostała się pod wpływy francuskiego klasycyzmu, a tempo jej rozwoju zmalało. XIX-wieczny romantyzm był w Hiszpanii spóźniony wobec europejskiego. Objawił się on w dwóch etapach: pronapoleońskim (czerpanie z wzorów europejskich) i pronarodowym (zainteresowanie stylami i tradycjami narodowymi). Koniec XIX w. to skłanianie się ku nurtom realizmu oraz naturalizmu, które w początkach XX w. kontynuowane były przez pisarza V. Blasco łbaneza. Po upadku państwa pod koniec XIX stulecia, w Hiszpanii powstało literackie, tzw. Pokolenie 1898, szukające drogi do moralnego odrodzenia ojczyzny (A. GanivetAzorin i inni). Po l wojnie światowej w Hiszpanii na czoło wysunęły się kierunki awangardowe (ultraizm, kreacjonizm). Niestety, w czasie wojny domowej duża część pisarzy hiszpańskich zginęła lub emigrowała. Ci, którzy zostali tworzyli literaturę, która stałaby się ucieczką od ponurej rzeczywistości. Dopiero wraz z zaczątkami liberalizacji politycznej, literatura hiszpańska powróciła na tor stopniowego rozwoju.

Sztuka

Najstarsze ślady sztuki hiszpańskiej noszą znamiona kultury rzymskiej i wizygockiej, co uwarunkowane jest historycznie. W VIII w. współistniały obok siebie sztuka arabska i chrześcijańska, które nadały sztuce hiszpańskiej tego okresu specyficzny styl, zwany mozoarabskim. Dominacja kultury chrześcijańskiej w późniejszym okresie ukształtowała w XI-XI l w. rysy stylu romańskiego (klasztory, kościoły o monumentalnej, kamiennej budowie, surowe freski o tematyce religijnej), a postępujący proces wyzwalania Hiszpanii spod panowania arabskiego sprzyjał rozkwitowi życia artystycznego. Do początku XV w. sztuka hiszpańska pozostawała pod wpływem gotyku francuskiego. W połączeniu z wykształconymi przez nią cechami własnymi zrodził się nurt zwany izabelińskim (za czasów Izabelli Katolickiej). Trend ten nadał także charakter trwającemu do końca XV stulecia hiszpańskiemu renesansowi, przenikając do stylu plateresco, który zdominował ówczesną twórczość. Największy rozkwit sztuki hiszpańskiej przypada na okres baroku (XVI-XVII w.).
Ukształtowała się wtedy sztuka narodowa, zwłaszcza malarstwo, które zapoczątkował w takiej formie El Greco, a jego przedstawicielami byli tacy wyśmienici malarze jak: D. Velazquezczy B. Murillo. Choć w XVIII w. dominował już głównie klasycyzm (wpływy dworskie), to równocześnie tworzył zjawiskowy malarz F. Goya, którego twórczość nosiła już pewne znamiona romantyzmu. Styl ów, którego rozwój przypada na początek XIX wieku, w następnych dziesięcioleciach ustępował kolejno realizmowi i impresjonizmowi. Równocześnie w architekturze popularność zdobywały trendy historyczne i narodowe, które panowały do końca stulecia. Nowoczesna sztuka hiszpańska stała się słynna w świecie głównie dzięki wybitnym indywidualnościom artystycznym XX w., takim jak Pablo Picasso, Salvador Dali, J. Grissa czy J. Miro.

Muzyka

Muzyka hiszpańska przez wiele stuleci kształtowana była przez liczne, zmieniające się wpływy kulturowe. W epoce średniowiecza tzw. śpiew wizygocki (liturgiczny) przeobraził się w tzw. mozoarabski, aby wreszcie przeważyły w nim elementy muzyki chrześcijańskiej. W XVI w. nastąpił rozkwit religijnej polifonii wokalnej, a także muzyki organowej i lutniowej. W XVII w. wykształciła się oryginalna forma opery tzw. zarzuela, która ewoluowała w następnych stuleciach w popularną hiszpańską tonadiiię i sainete. Muzyka hiszpańska poddana była w owym czasie oddziaływaniu trendów neapolitańskich (działalność włoskiego śpiewaka, kastrata - Farinellego). Dopiero w XIX w. muzycy hiszpańscy podjęli próbę wyzwolenia się spod obcych wpływów i wskrzeszenia tradycyjnej, narodowej opery (F. Pedrell). Powstawały liczne konserwatoria, które kontynuowały rozwój szkoły narodowej. Jej cechami charakterystycznymi jest powrót do korzeni ludowych oraz specyficzne dla muzyki hiszpańskiej zróżnicowanie regionalne, wynikające z przemieszania kulturowego w Hiszpanii (m.in. kultura arabska, żydowska lub cygańska).

Film

Początki hiszpańskiej kinematografii to koniec XIX w. (filmy m.in. E. Jimeno). W latach 20. i 30. XX w. produkcja skierowana była zwłaszcza na dramaty, melodramaty i komedie, a w 1933 r.

Kuchnia

Hiszpańska kuchnia ma kilka bardzo charakterystycznych cech. Hiszpania jest rajem dla miłośników ryb i owoców morza, ponieważ są one podstawą rozmaitych przekąsek (tapas), a przy tym nawet w miejscach oddalonych o setki kilometrów od wybrzeża nie tracą nic na smaku i świeżości. Niestety nie należą do tanich, toteż rzadko znajdują się w dolnych zakresach cenowych, może z wyjątkiem najpopularniejszych gatunków ryb, np. dorsza, często solonego, wątłusza oraz kałamarnic. Dlatego trzeba korzystać z tego, co jest dostępne.

W restauracjach z owocami morza podaje się często znakomitą zarzuelę i paellas (ryż z mięsem, zwykle z królika lub kurczaka). Paella wywodzi się z Walencji i tam właśnie przyrządza się ją najlepiej, ale w całym kraju jada się różne odmiany tej potrawy.

Mięso jest przyrządzane najczęściej na ruszcie i podawane z kilkoma smażonymi ziemniakami i paroma listkami sałaty lub solone albo suszone i podawane jako przystawka oraz na kanapkach. Wyśmienite jest jamón serrano, hiszpańska odmiana szynki parmeńskiej. Najlepsze jej rodzaje, robione w Estremadurze i na południu, są bardzo drogie. Na obszarach wiejskich często podaje się również potrawy z dzikiego ptactwa. Dania z młodych zwierząt przyrządza się w środkowej części Hiszpanii, np. cochillino (młodziutkie prosię karmione tylko mlekiem); mogą okazać się niezwykłym przeżyciem dla podniebienia.

Wina

Wino (vino), zarówno czerwone (tinto), jak i białe (blanco) czy różowe (rosado, clarete), to nieodłączny dodatek do każdego posiłku, zwykle bardzo tani. Najczęściej spotykanym gatunkiem butelkowym jest Valdepeńa, dobre wino ze środkowych równin Nowej Kastylii; Rioja, z okolic Logrońo, jest lepsze, ale o wiele droższe. Obydwa te gatunki pija się w całej Hiszpanii. Ponadto są dziesiątki gatunków regionalnych; do najlepszych należą wina katalońskie (Bach, Sangre del Torro i wino musujące Cava) oraz galicyjskie (Ribeiro, Fefińanes i Albarińo). Zwykle, z wyjątkiem dobrych restauracji, klientom nie pozostawia się wyboru.

Tak więc pije się specjalność zakładu: wino z beczki albo butelkowane na miejscu (zamawia się caserío lub de la casa). Może okazać się wyśmienite, może być nie do wypicia, ale na pewno będzie miało niepowtarzalny charakter związany z miejscem, gdzie zostało wyprodukowane. Szklaneczka wina w barze kosztuje od 0,30 do 0,7 €, w restauracji - jeśli wino nie jest wliczone w cenę potrawy - butelka kosztuje od 1,80 do 2,10 €. Jeżeli jest wliczone, to na dwie osoby podaje się zwykle media botella, co daje od jednej trzeciej do pół litra wina na osobę.

Tradycyjnym winem andaluzyjskim jest vino de Jerez. Podaje się je mrożone lub w temperaturze bodegi. Pasuje doskonale do tapas i - jak wszystko w Hiszpanii - ma bardzo dużo odmian. Dzieli się przede wszystkim na fino, czyli Jerez seco (wytrawne), i oloroso, czyli Jerez dulce (słodkie); przy zamawianiu należy używać właśnie tych określeń. Podobne, choć nie identyczne, są montilla i manzanilla - wina wytrawne przypominające vino de Jerez, pochodzące z prowincji Kordoby i Huelvy. Są one równie wyśmienite i równie popularne.

Quiz Europejski  |  Pogoda w Europie  |  Przelicznik walut  | Słowniczek europejski