| |
 Literatura
 Literatura
niemiecka znajdując się w tej samej wspólnocie językowej co Austria czy
Szwajcaria, pozostawała z nimi w ścisłej więzi, jednak mimo to potrafiła
(ze względu na podziały polityczne) wykształcić indywidualne cechy
narodowe. Pierwsze zabytki piśmiennictwa niemieckiego należy zaliczyć już
do kultury chrześcijańskiej, a nie starogermańskiej. Wpływ szerzącej się
chrystianizacji zaznaczył się bowiem silnie w literaturze ówczesnych
Niemiec, czyniąc ją narzędziem w rękach Kościoła. Mimo to, obok
piśmiennictwa religijnego, w XII i XIII w. rozwijała się również poezja
dworsko-rycerska, sięgająca do sag bretońskich i germańskich. Jednocześnie
z dalszym szerzeniem się tematyki kaznodziejskiej i poezji maryjnej, w
kolejnych stuleciach znaczenie zyskiwała literatura mieszczańska, która w
okresie renesansu (XV/XVI w.) nabrała cech dydaktyczno-moralizatorskich. W
tej epoce, zwanej epoką humanizmu rozwinął się także język niemiecki,
stając się obok łaciny drugim narzędziem literackim. Zapoczątkowana m.in.
tłumaczeniem Biblii w okresie reformacji w Niemczech, nowa wizja Boga,
świata i człowieka zaważyła na tematyce ówczesnego piśmiennictwa
niemieckiego. Powstawały liczne traktaty religijne i filozoficzne,
zwrócono się także ku tradycji i ludowości (tzw. księgi ludowe i farsy
zapustne). W epoce baroku (XVII w.) trwało zainteresowanie piśmiennictwem
religijnym, choć do głosu zaczęta dochodzić także literatura dworska
(poezja okolicznościowa, powieść heroiczna i pasterska). W okresie
oświecenia, które zdominowało następne stulecie, na pierwszy plan wysunęły
się tendencje klasyczne, oraz racjonalizm literacki, jednakże równocześnie
rozwijała się twórczość mieszczańska (dramat, powieść łotrzykowska), a
znaczenia nabierał nurt sentymentalizmu i literatury sielankowej, które
kontrastowały ze sztywnymi szablonami klasycyzmu. Rozczarowanie
niezrealizowanymi postulatami oświecenia oraz rewolucja francuska z 1789
r. stały się tłem dla niemieckiego romantyzmu z 1. potowy XIX w., które
silnie wpłynęło na kulturę całej Europy. Czołowymi twórcami z tego okresu
są J. W. Goethe i F. Schiller, którzy nawiązując do ludowości, tradycji i
mistycyzmu odrzucali empiryzm i racjonalizm poprzedniej epoki. W 2. fazie
tego okresu powstało podłoże do rozwoju trendów pronarodowych,
przejawiających się w przywiązywaniu dużej wagi do rozwoju języka, kultury
i tradycji niemieckiej. Popularna stała się powieść historyczna, ale także
zbiory pieśni ludowych i baśni. Zasłynęli wówczas m.in. bracia Grimm, A.
L. von Arnim, Z. Werner, F. de la Motte. Od lat 30. XIX w. dominują
radykalne nastroje tzw. Młodych Niemiec, zaś od 2. połowy XIX w. prym
wiodą tendencje realizmu mieszczańskiego, które przynoszą popularność
prozie (Th. Storm, W. Raabe) i dramatowi naturalistycznemu. Początek XX w.
to rozkwit poezji symbolicznej, która jednak ustąpiła wkrótce nastrojom
antywojennym i społeczno-politycznym, towarzyszącym I wojnie światowej. W
tym czasie literaturę niemiecką rozgłosiły na świecie utwory H. Hessego i
T. Manna, należące dziś do klasyki literatury. Po 1918 r. literatura
niemiecka nabrała cech konserwatywno-prawicowych, gloryfikujących wojnę i
walkę, i poddających krytyce strukturę narodową i społeczną
(antysemityzm). Tendencje te przetrwały do końca III Rzeszy Niemieckiej.
Sztuka
Jedną z podstawowych cech wyróżniających sztukę niemiecką jest jej
zróżnicowanie stylistyczne, wynikające z rozbicia politycznego oraz
religijnego od XVI w. Najważniejsze osiągnięcia sztuki niemieckiej
przypadają na okres wczesnego średniowiecza, późnego gotyku, późnego
baroku i ekspresjonizmu, kiedy to oddziaływała ona na sztukę krajów
środkowej, północnej i wschodniej Europy. Okres wczesnego średniowiecza to
rozwój stylów karolińskiego i romańskiego, które zaznaczyły się w
kamiennej, surowej architekturze klasztornej, oraz malarstwie
monumentalnym i miniaturowym. Sztuka gotycka (XII-XV w.) to architektura
sakralna (Magdeburg, Kolonia, Strasburg), ceglane bazyliki miejskie i
kościoły halowe. Późny gotyk bogaty jest w mistrzów nie tylko
architektury, ale i rzeźby, zwłaszcza w formie ołtarzy szafiastych (Wił
Stwosz, Mikołaj z Lejdy). Malarstwo niemieckie zaczęto odgrywać przodującą
rolę w okresie renesansu (XVI w.) Ówcześni malarze należą do najbardziej
twórczych indywidualności w sztuce niemieckiej (m.in. A. Durer, L. Cranach,
M. Grunewald, H. Stobelin mł.). Równocześnie rozwijała się architektura
sakralna i świecka, jednak proces ten przerwały wojny w XVIII stuleciu.
Wiek XVIII i początki XIX upłynęły pod znakiem dominacji klasycyzmu, który
najszybciej w malarstwie wyparty został przez romantyzm (C. D. Friedrich,
P. D. Runge), a następnie realizm. Na przełomie XIX i XX wieku na krótko
pojawiła się niemiecka odmiana secesji, jednak prawdziwym odkryciem dla
sztuki niemieckiej był ekspresjonizm, rozwijający się od lat 30. XX
stulecia. Jego dwoma ośrodkami były ugrupowania Die Brucke i Der Blaue
Reiter. Kierunki nowoczesne, które w okresie III Rzeszy tępione były jako
„sztuka zwyrodniała", odżyły w Niemczech po II wojnie światowej.
Muzyka
Pierwsze sygnały powstania muzyki profesjonalnej w Niemczech datują się od
potowy XV w., kiedy to doszło do rozwoju pieśni, twórczości organowej
(Adam z Fuldy) oraz muzyki lutniowej. Od XVI w. pod wpływem włoskim i
francuskim zainteresowano się muzyką operową, której początki w Niemczech
związane są z działalnością H. Schutza, autora pierwszej, niemieckiej
opery „Daphne" (1627 r.). Wiek XVII to także rozwój muzyki instrumentalnej
i oratorium. Wśród głównych twórców wymienić należy m.in. l. H. Scheina,
S. Schedta, czy H. Alberta. Barok, a następnie XVIII-wieczne oświecenie to
najpłodniejszy okres muzyki niemieckiej. Tworzyli wówczas tacy
kompozytorzy jak G. F. Handel, J. S. Bach i D. Schubart. W Niemczech
działał także L. van Beethoven, związany z ośrodkiem wiedeńskim, a w
okresie romantyzmu zaistnieli kolejni wybitni kompozytorzy niemieccy, tacy
jak F. Mendelssohn, F. Liszt, oraz R. Schumann, którzy zdominowali 1.
połowę XIX w. Kontynuatorami tradycji romantycznych byli w 2. połowie XIX
stulecia R. Wagner oraz R. Strauss, chociaż niektórzy twórcy opierając się
tym nastrojom, tworzyli równocześnie nowe trendy (J. Brahms). Okres
świetności muzyków niemieckich skończył się z nadejściem XX wieku.
Film
Film niemiecki powstał na przełomie XIX i XX wieku. Pionierami jego byli
M. i E. Skladonowscy i O. Mester. Produkcja zaczęta się rozwijać dopiero w
okresie międzywojennym, do czego przyczyniło się powstanie w 1917 r.
koncernu Universum FilmAktiengesellchafd (UFA), decydującego o losie filmu
niemieckiego aż do upadku hitlerowskich Niemiec. W okresie II wojny
światowej kino niemieckie służyło jedynie celom propagandy i agitacji, ale
i tuż po wojnie produkcja była niewielka. W 1949 r. po utworzeniu RFN i
NRD powstały dwie odrębne kinematografie niemieckie, które po zjednoczeniu
państwa zespoliły się na nowo.
Kuchnia
Potrawy w Niemczech są względnie tanie i dobre. Kuchnia niemiecka jest
bardzo kaloryczna i pożywna. Najbardziej usatysfakcjonowani będą turyści
podzielający tutejsze zamiłowanie do ciężkich, tłustych posiłków, a także
amatorzy świeżych warzyw i sałatek. Stały składnik niemieckiego menu to
wieprzowina. To również główny składnik kiełbasy, która jest nie tylko
popularną przekąską, ale i podstawowym elementem tutejszej kuchni. W
Bawarii są np. specjalne, objęte klasyfikacją Michelina, Wurstküchen
(kuchnie kiełbasowe).
Wybór zup jest dosyć ograniczony, gdyż w Niemczech nie należą one do
tradycji kulinarnych (2–4 €). Najbardziej popularna to Gulaschsuppe,
rozcieńczona wersja podstawowej węgierskiej potrawy (nazywana często
„węgierską” – Ungarische) oraz Bohnensuppe, często ostra, pochodzenia
serbskiego i Zwiebelsuppe – podróbka znanej, francuskiej zupy z czerwonej
cebuli, zwykle z serem i grzankami. We wschodnich Niemczech króluje
Soljanka, ostra ukraińska zupa z pokrojoną kiełbasą. Bardziej niemieckie
są klarowne zupy z knedlami, pośród których najbardziej znana jest
bawarska Leberknödelsuppe. Inne przystawki są na ogół mało wyszukane –
sałatka, pasztet lub zimne mięso w cenach zbliżonych do cen zup.
Podstawą dań głównych w niemieckich restauracjach jest wieprzowina, a
przeróżne sosy, których może być i 20 rodzajów, nadają jej wyrafinowanego
smaku. Żeby oderwać się od wszechobecnego sznycla, warto sięgnąć po
Schweinehaxe lub Eisbein, pieczoną lub gotowaną golonkę. Menu wypełniają
oczywiście także różnorodne wersje regionalnych kiełbasek.
W północnych Niemczech szefowie kuchni polecają bogaty wybór świeżych ryb
morskich; poza tym regionem można liczyć na różnorodną ofertę ryb
słodkowodnych, oprócz czerwca i lipca, gdy restauracje w całym kraju
oferują specjalne menu z młodych śledzi (Matjes). Najbardziej popularny
jest pstrąg; należy polecić też mniej znanego okonia czerwonego (Rotbarsch),
który w smaku przypomina witlinka. Większy wybór świeżych ryb spotyka się
we wschodnich Niemczech, do czego przyczyniła się zapewne prywatyzacja
działającej tu od dawna sieci Gastmahl des Meeres.
Ziemniaki zwykle się piecze, smaży lub też dodaje do zimnych sałatek;
rzadko robi się purée. Jeszcze innym sposobem wykorzystania tego warzywa
są knedle. Kapusta to kolejny popularny składnik – odmianę zieloną
marynuje się jako Sauerkraut, natomiast czerwoną gotuje z jabłkami, co
daje Apfelrotkohl. Sałatki z sałaty, ogórków, buraków, marchewki czy
korniszonów traktuje się często jako przystawki. W sezonie na szparagi (od
kwietnia do końca czerwca) wiele restauracji oferuje dodatkowe, specjalne
„szparagowe menu” (Spargelkarte). Kluski zwane Spätzle i Maultaschen są
wyróżniającym składnikiem kuchni Szwabii, choć pojawiają się także poza
tym regionem.
Piwa
Dla piwoszy Niemcy są prawdziwym rajem. W tym kraju znajduje się ok. 40%
wszystkich światowych browarów, w liczbie ponad 1200, a w samej tylko
Bawarii (800 zakładów) – ponad połowa browarów niemieckich. Najwięcej jest
ich w Frankonii Górnej, gdzie nadal funkcjonuje instytucja tzw.
Hausbrauerei, połączenia małego browaru i pubu, oferującego często również
noclegi.
Wszystkie niemieckie browary dobrowolnie przestrzegają Reinheitsgebot
(Prawo o czystości) z 1516 r., wymagającego zachowania najwyższych
standardów produkcji, w tym zakazu stosowania środków chemicznych.
Przyszłość niemieckiego browarnictwa rysuje się całkiem obiecująco.
Chociaż każdego roku upada kilka zakładów, powstają małe browary
Hausbrauereien, które na nowo wprowadzają stare, zapomniane techniki
produkcji.
Piwną wycieczkę po Niemczech najlepiej zacząć od Monachium, które zajmuje
trzecie miejsce w światowej lidze producentów piwa. Tutejsze piwne ogródki
i hale są najsłynniejszymi w kraju miejscami wyszynku i oferują szeroki
wybór pierwszorzędnych produktów, od piwa ciemnego, poprzez cierpkie
Weizen po mocne Bock. Pobliski Freising chlubi się najstarszym browarem
świata, datowanym na XI w. We Frankonii najdłuższe tradycje mają Bamberg,
krajowy mistrz w spożyciu piwa na głowę mieszkańca, Kulmbach i Bayreuth.
W Badenii-Wirtembergii gatunki piwa są słodsze i łagodniejsze, bardziej
odpowiadające winiarskim przyzwyczajeniom smakowym; Stuttgart i Mannheim
to główne ośrodki produkcyjne. Środkowe Niemcy bardziej związane są z
winem, choć i tutaj wpływ piwa jest widoczny. Frankfurt, stolica
niemieckiego jabłecznika, ma także jeden z największych w kraju browarów w
Binding.
Dalej na północ, gdzie jest za zimno na uprawę winogron, znów przeważają
tradycje piwiarskie. Kolonia jest rekordzistą na światową skalę pod
względem ilości miejskich browarów, z których wszystkie produkują Kölsch.
Także Düsseldorf ma swój odmienny gatunek – ciemne Alt. Dortmund (jako
mistrz Europy w produkcji piwa bije nawet Monachium); szczególnie związany
jest z marką Export. Mniej znane, ale równie dobre są delikatne gatunki
Sauerlandu i Siegerlandu, wytwarzane z tamtejszej miękkiej wody źródlanej.
Intensywnie promowany Pils produkcji Warsteinera jest obecnie najlepiej
sprzedającym się piwem w Niemczech, choć jego udział w całości rynku
wynosi niecałe 5%.
Tradycją browarniczą mogą się poszczycić Hanower, Brema i Hamburg – ich
produkty są znane i szeroko dostępne za granicą. Najbardziej
charakterystyczne piwa północnych landów pochodzą z Einbeck (gatunek Bock)
i Jever. Przeciwieństwem tych mocnych gatunków jest berlińskie kwaskowate
piwo Weisse, które dzięki dodaniu odrobiny słodkiego soku staje się
napojem świetnie gaszącym pragnienie.
Wschodnie Niemcy są pod względem piwa mniej ciekawe, aczkolwiek i tu są
wyjątki. W Bad Köstritz na obrzeżach Gery warzy się znakomite ciemne
Köstritzer. Lipsk przypomniał sobie długą i bogatą tradycję piwowarstwa,
jednakże poza tymi miejscami próżno szukać tutaj czegoś więcej ponad
standardowy wybór jasnych piw i lokalnych odmian Pils, z których najlepsze
są te produkowane z miękkiej wody Vogtlandu, i te pochodzące z Radebergu
koło Drezna.
Wina
Często
wiedza na temat niemieckich win zaczyna się i kończy na półsłodkim
Liebfraumilch. Jego sukces przyćmił niestety wartości innych niemieckich
win, zwłaszcza wytwarzanych z winogron Riesling. Warto ponadto zauważyć,
że smak Liebfraumilch w Niemczech w niczym nie przypomina tego samego
gatunku sprzedawanego za granicą.
Ponieważ północny klimat nie sprzyja dojrzewaniu czerwonych winogron, w
Niemczech wytwarza się raczej białe wina. Jeśli jednak ktoś chce napić się
wina czerwonego, powinien spróbować Spätburgunder (burgundzkie Pinot Noir).
Pierwszym krokiem przy smakowaniu niemieckich win powinno być odczytanie i
zrozumienie treści etykiet. Pomocna jest mądrze zrobiona – choć na
pierwszy rzut oka dosyć skomplikowana – klasyfikacja win. Podobnie jak
większość win w Unii Europejskiej, niemieckie wino również dzieli się na
dwie kategorie: Tafelwein („wino stołowe” – „tanie wino”) i Qualitätswein
(„wino markowe”, odpowiednik francuskiego Apellation Contrôlée).
Tafelwein może być mieszanką win z jakiegokolwiek kraju Unii Europejskiej,
Deutscher Tafelwein musi być jednak stuprocentowo niemieckie. Landwein to
lepsza, półwytrawna odmiana Tafelwein, odpowiednik francuskiego Vin de
Pays. Podobnie jak wszystkie niemieckie wina Tafelwein może być trocken
(wytrawne) lub halb-trocken (półwytrawne).
Są dwa gatunki Qualitätswein: Qba (Qualitätswein eines bestimmten
Anbaugebietes) i Qmp (Qualitätswein mit Prädikat). Wina Qba pochodzą z
trzynastu wyznaczonych regionów i muszą przechodzić oficjalne testy i
analizy. Wina Qmp dzielą się dalej na sześć klas: Kabinett –
najłagodniejsze; Spätlese – musi pochodzić z późno zebranych winogron, co
daje wyraźniejszy smak; Auslese – robione z wybranych kiści winogron,
gęste półsłodkie; jeśli oznaczono je jako Trocken, jest mocne i ciężkie;
Beerenauslese – wyrabiane z późno zbieranych, wyselekcjonowanych winogron
– rzadko spotykane, ponieważ robione tylko w najlepszych latach; bardzo
słodkie; Trockenbeerenauslese – Trocken ma tutaj sens dosłowny, ponieważ
winogrona, z których wino wyprodukowano, zostawiono na krzewach aż do
odparowania pewnej ilości wody; podobnie jak z Beerenauslese, wyrabiane z
wyselekcjonowanych owoców jest rzadko spotykane na rynku; słodkie i gęste;
Eiswein – „wino lodowe”, wyrabiane z winogron tego samego rodzaju co
Beerenauslese, lecz które zostały dotknięte silnym mrozem, powodującym
zagęszczenie soku; smak Eiswein dzięki dużej kwasowości odznacza się
wyjątkową świeżością.
Nazwy winogron pojawiają się często na etykietach i służą jako podręczny
przewodnik po smakach win. Riesling to najlepsza odmiana niemieckich
winogron. Kiedy są młode, mogą mieć kwiatowy aromat, gdy są dojrzałe,
nabierają smaku „miodowego”; rozwijają doskonały bukiet po 5–7 latach
leżakowania w butelkach. Gewürztraminer ma intensywny, aromatyczny zapach
(Gewürz znaczy ostry), według niektórych podobny do zapachu chińskich
owoców lai chi, według innych do rachatłukum – słodkiej masy owocowej z
orzechami i migdałami. Müller-Thurgau to najczęściej uprawiane winogrona w
Niemczech. Ich smak jest mniej wyrazisty niż odmiana Riesling, ale
owocowy, mniej kwaśny i muskatowy zarazem. Silvaner to wino raczej
neutralne, dosyć mocne i często mieszane z bardziej aromatycznymi
odmianami. |
|
Kultura i
kuchnia w Unii Europejskiej - Niemcy
