| |
 Literatura
 Początki literatury portugalskiej sięgają czasów średniowiecza. Liryka
galicyjsko-portugalska z XII-XIV w., romanse rycerskie, proza dydaktyczna
oraz związane z odkryciami geograficznymi opisy podróży i kroniki stanowią
główne pozycje ówczesnego piśmiennictwa. Rozkwit poezji nastąpił w dobie
renesansu, zaś teatru narodowego w początkach XVII w. (G. Yicente). Bujnie
rozwijała się także historiografia i piśmiennictwo
podróżniczo-krajoznawcze. W tym okresie największy poeta literatury
portugalskiej stworzył epopeję narodową „Luzjady". W okresie baroku (XVII
w. - pot. XVIII w.), z powodu powstania licznych akademii literackich
nastąpił dalszy rozkwit literatury portugalskiej. Od połowy XVIII w.
możemy już mówić o powrocie do klasycyzmu, który w Portugalii przyjął
formę tzw. arkadyzmu, natomiast kolejny europejski nurt - romantyzm
zainicjowany został w 1825 r. (M. M. Barbosa du Bocage). W latach 60. XIX
w. grupa pisarzy z tzw. szkoły koimbryjskiej (m.in. A. De Quental, T.
Braga, J. P. de Olivier Martins) zaczęta głosić hasła realizmu i
pozytywizmu, stając w opozycji do romantyków. Koniec XIX stulecia zastał
literaturę portugalską zdominowaną przez symbolistów (E. De Castro) i
dekadentów (M. Laranjeira). Po proklamowaniu republiki (1910 r.) jej
zwolennicy utworzyli literacką grupę „Renascenca Portuguesa", której
organem stało się pismo „A Aguia", wyrażające tęsknotę za dawną
świetnością. W latach 30. XX w., przykładem autorów amerykańskich i
brazylijskich, rozwinęła się w literaturze portugalskiej postać
neorealizmu (M. da Fonseca), a po II wojnie światowej poezja
surrealistyczna i eksperymentalna (J. Gomes Ferreira). Współczesną
literaturę portugalską reprezentują m.in. V. Ferreira, J. Saramago, V. T.
Rodrigues, V. Nemeiso.
Sztuka
Najstarsze zabytki sztuki portugalskiej pochodzą z neolitu i epoki brązu.
Rozwój sztuki romańskiej nastąpił w XII w. pod wpływem francuskim i
burgundzkim, kwitła wtedy architektura i rzeźba architektoniczna. W XIII
w. styl romański zastąpił gotyk. Powstają liczne kościoły (np. Batalha),
klasztory i zamki (np. Beja, Estremaz). W XIV i XV w. rozwijała się rzeźba
architektoniczna i sepulkralna, malarstwo zaś ulegało wpływom
niderlandzkim. Za panowania Manuela l Szczęśliwego gotyk przekształcił się
pod wpływem włoskiego renesansu w styl tzw. manueliński, którego
przedstawicielami są: w architekturze m.in. M. Fernandes młodszy, bracia
D. i F. Arruda, w rzeźbie D. Pires młodszy. W malarstwie XVI w. rozwija
się portret, pejzaż i tematyka religijna, zaś w 2. połowie tego stulecia
widoczne są już wpływy manieryzmu. Przeniesienie dworu królewskiego do
Madrytu zapoczątkowało upadek sztuki portugalskiej. XVII i XVIII w.
koncentruje działalność architektoniczną w Lizbonie (odbudowa miasta po
trzęsieniu ziemi), a malarstwo ogranicza się do tematyki dworskiej (wpływy
francuskie). W XIX w. w architekturze dominował neoklasycyzm, potem style
historyczne, w rzeźbie realizm, zaś w malarstwie cała gama zmieniających
się prądów artystycznych (romantyzm, realizm, impresjonizm). Wiek XX to
przyjęcie w sztuce portugalskiej nowoczesnych stylów i trendów.
Muzyka
Początki muzyki portugalskiej to dopiero wiek XVI (twórczość D. De Gomesa
i M. Cardoso), wcześniej bowiem możemy mówić jedynie o wędrownych
trubadurach, którzy pojawili się na dworze królów portugalskich w XIII w.,
i obcych kompozytorach, którzy przybywali do Portugalii. W XVIII w.
rozwijająca się muzyka operowa i instrumentalna zaczęła ulegać wpływom
włoskim, dlatego licznie powstające opery (pierwsza w 1733 r.) i dzieła
instrumentalne, nosiły wyraźne cechy tej szkoły. Ogrom zabytków muzycznych
uległ zniszczeniu w następstwie trzęsienia ziemi w 1755 r., które
pochłonęło znaczną część zbiorów biblioteki w Lizbonie. Wpływy włoskie
przełamał kompozytor operowy M. Portugal, oraz twórca symfonii J. Bomtempo,
którzy działali na przełomie XVIII i XIX wieku. Za twórcę szkoły narodowej
uważa się jednak I. V. De Motta, którego twórczość sięga połowy XX
stulecia. Portugalska muzyka ludowa wykazuje wiele zbieżności z muzyką
hiszpańską oraz świecką i religijną muzyką średniowiecza.
Walki byków
W Portugalii walki byków nie przypominają wcale hiszpańskiej korridy.
Tutaj byka nie zabija się w czasie walki, a tylko przewraca na ziemię w
sposób, który powinien być w miarę ciekawy i efektowny. Poturbowanego po
walce byka dobija się zwykle w rzeźni.
Walki byków na wybrzeżu Algarve wyglądają nieco inaczej niż w pozostałej
części kraju; ich program nastawiony jest zadowolenie jak największej
rzeszy turystów.
Tourada to walka byka, na którego rogi nakłada się kapturki, z jeźdźcem
toureiro, ubranym w zdobiony XVIII-wieczny strój. Jeździec ma za zadanie
prowokować i stopniowo pozbawiać byka sił, by móc na koniec wbić w jego
kark lance z hakami (tzw. farpas lub banderilhas), unikając jednocześnie
ataku rozjuszonego zwierzęcia. Gdy byk jest już wycieńczony, na arenę
wbiegaią forcados, czyli ośmiu mężczyzn, których zadaniem jest
unieruchomienie go. Wydawać by się mogło, że naganiacze idą na pewną
śmierć - stają w rzędzie przed bykiem i prowokują go do ataku. W momencie,
gdy byk rusza, mężczyzna na czele skacze między rogi zwierzęcia, podczas
gdy pozostali naganiacze rzucają się na byka i próbują go okiełznać.
Największe centrum walki byków w Portugalii to Ribatejo (gdzie hoduje się
byki). W rejonie tym można obejrzeć prawdziwą walkę w towarzystwie
miejscowych aficionados (fanów); walki byków stanowią też część festiwali
w Vila Franca de Xira i w Santarém. Walki byków odbywaią się od się od
kwietnia do października. Na ulicach miasteczek i wiosek w regionie
Ribatejo, w czasie różnych festiwali, mają też miejsce gonitwy byków.
Fado - płacz
Portugalii
Skąd się wzięło fado - nie wiadomo. Słowo to oznacza po portugalsku „los”.
Jako pieśń ludowa rozprzestrzeniło się po Portugalii na przełomie XVIII i
XIX w. Jedni widzą w nim przybysza z Brazylii - śpiew niewolników
murzyńskich tęskniących za afrykańską ojczyzną, inni uważają, że powstało
w Lizbonie w dzielnicy muzułmańskiej lub było pieśnią marynarzy. Istnieją
dwie szkoły fado. W Coimbrze, teksty i muzyka są bardziej wyszukane. W
poetycki tekstach mowa o tragicznych i namiętnych uczuciach, a słowa
„smutek”, „tęsknota” i „miłość” powtarzają się najczęściej. W Lizbonie
śpiewa się o sprawach codziennych. O porzuconych dziewczynach, smutnym
losie sierot i zdradzonych kochanków.
Fado przypomina pieśni Ameryki Łacińskiej, brazylijską sambę, karaibskie
calypso, przede wszystkim dlatego, że bardzo łatwo wchłania aktualne
treści. Pieśniarze najczęściej improwizują do powszechnie znanych melodii.
Śpiewać może każdy - studenci z Coimbry spotykają się wieczorem na małych
placykach Starego Miasta i odziani w czarne peleryny z wystrzępionymi
brzegami (każde rozdarcie symbolizuje miłosny sukces) śpiewają dla dam
swego serca.
Fado stało się także pieśnią protestu - tak było w latach reżimu
faszystowskiego. Największą popularność zyskała wtedy pieśń José Alfonso
pt „Grândola Vila Morena”, która stała się sygnałem rewolucji, a potem jej
hymnem.
Ostatnio wielką sławą w Europie cieszy się portugalski zespół Madredeus,
który rozgłos zyskał dzięki wspaniałemu filmowi Wima Wendersa „Lisbon
Story”. Głos pięknej wokalistki grupy - Teresy Salgueiro zapada głęboko w
pamięć, zwłaszcza gdy śpiewa najpopularniejszy utwór zespołu - „Alfamę”.
Kalendarium
festiwali
Maj
Queima das Fitas - zakończenie roku akademickiego w Coimbrze (poł. V).
Fatima (13 V) - najsłynniejsza pielgrzymka w Portugalii; także w
październiku.
Czerwiec
Feira Nacional w Santarém, trwa 10 dni (rozpoczyna się w pierwszy piątek
miesiąca). Tańce, walki byków i targi rolnicze.
Festa de Săo Gonçalo w Amarante (pierwszy weekend miesiąca).
Santos Popularos w Lizbonie - uroczystości ku czci św. Antoniego (13 VI),
św. Jana (24 VI) i św. Piotra (29 VI). Uroczystości ku czci św. Jana
odbywają się również w Porto.
Lipiec
Festa do Colete Encarnado (Święto Czerwonej Kamizelki) w Vila Franca de
Xira, gonitwy byków w stylu pampeluńskim (pierwsze dwa tygodnie miesiąca).
Sierpień
Romaria da Nossa Senhora da Agonia (pielgrzymka Matki Boskiej Bolesnej) w
Viana do Castelo (trzeci weekend miesiąca).
Wrzesień
Romaria de Nossa Senhora dos Remédios w Lamego (pielgrzymka odbywa się 8
IX, ale uroczystości trwają od ostatniego tygodnia sierpnia do połowy
września).
“Nowe targi” w Ponte de Lima (drugi i trzeci tydzień miesiąca)
Październik
Feira de Outubro w Vila Franca de Xira (pierwsze dwa tygodnie miesiąca);
walki i gonitwy byków.
Fatima (13 X) - druga wielka pielgrzymka.
Listopad
Feira Nacional do Cavalo (Krajowe Targi Koni) w Golegă.
Festiwale
W Portugalii wciąż kultywuje się wiele ludowych tradycji i obyczajów,
które co roku prezentowane są w trakcie trwania regionalnych festiwali (festas)
i tradycyjnych pielgrzymek (romarias). Niektóre z tych imprez przerodziły
się w szalone uroczystości, trwające wiele dni lub tygodni, które same w
sobie stały się już pewnego rodzaju atrakcją turystyczną; pozostałe
zachowały swą tradycyjną formę.
Każdy region charakteryzuje się czymś innym, ale szczególnie na północy
kraju odbywa się wiele wiejskich festiwali. Obchodzi się tam dożynki oraz
świętuje dzień któregoś z miejscowych świętych patronów; w tym czasie
śpiewa się stare pieśni i przypomina dawne tańce, a uczestniczący w
imprezie mieszkańcy poprzebierani są w tradycyjne stroje. Warto wziąć
udział we wspaniałych feiras, zwłaszcza w Barcelos. Niegdysiejsze targi
stanowią obecnie połączenie wystawy rolniczej, festiwalu ludowego,
wesołego miasteczka i bazaru turystycznego.
Lista festiwali jest w zasadzie niewyczerpana. Więcej informacji na ten
temat można uzyskać w regionalnych biurach turystycznych lub znaleźć w
miesięczniku Borda d'Água; broszura ta zawiera m.in. daty obchodów dni
świętych, horoskop, porady dla ogrodników, a także nazwy targów
obchodzonych corocznie na terenie całego kraju. Czasem nieciekawe na pozór
imprezy należą do najbardziej udanych, dlatego nie należy żadnej
przekreślać z góry.
Spośród uroczystości o charakterze narodowym wyróżniają się obchody
Wielkiego Tygodnia i nocy świętojańskiej (23/24 VI). W trakcie ich trwania
w całym kraju odbywają się procesje religijne. Wielki Tydzień obchodzony
jest z największą pompą w Bradze, drugie święto oprócz religijnego ma
również ludyczny charakter, przez co jest dość wesołe. W Porto podczas
nocy świętojańskiej, która jest głównym wydarzeniem trwających tydzień
uroczystości, wszyscy tańczą na ulicach i uderzają się wzajemnie
plastikowymi młotkami po głowach.
Kuchnia narodowa
 Jeśli pragniesz skosztować jakiegoś miejscowego przysmaku, możesz skusić
się na prato do dia (specjalność dnia).
Opłaca się kupować zupy, które są nie tylko tanie, ale również bardzo
pożywne, tak że z powodzeniem mogą zastąpić dania główne. Do popularnych i
sycących zup zalicza się gęsty bulion warzywny caldo verde (z kapustą,
ziemniakami, a niekiedy także z kawałkami szynki). We wszystkich lokalach
można kupić smaczną sopa á alentejana - zupę czosnkową z chlebem i
gotowanym jajkiem. Oprócz tego zawsze warto zamówić zupę z ryb lub
mięczaków.
Na wybrzeżu podaje się głównie dania z ryb i owoców morza: kraby,
krewetki, langusty, mięczaki i ogromne skorupiaki, natomiast spośród ryb
wspaniałe cefale, tuńczyki i mieczniki. Najpopularniejsze danie tego typu
przyrządza się z bacalhau (suszonego i solonego dorsza). Jest to danie
narodowe, które rzekomo można przyrządzić na 365 sposobów. Z Portugalią
kojarzy się zapach sardynek (sardinhas) pieczonych na grillu. Na wybrzeżu
każdy powinien spróbować dwóch dań: cataplana (gotowane pod dużym
ciśnieniem owoce morza i kawałki szynki; nazwa pochodzi od miedzianego
naczynia, w którym danie to jest zawsze przyrządzane) oraz arroz de
marisco (obfite danie z owoców morza z dodatkiem ryżu). Obie potrawy
podawane są zawsze w porcjach dla co najmniej dwóch osób.
Dania mięsne nie wyróżniają się niczym szczególnym. Przeważnie doprawione
są ostrym sosem chilli (piri-piri); niekiedy sos podawany jest osobno.
Dużą popularnością cieszą się smażone lub pieczone befsztyki wołowe i
wieprzowe. Kurczaki podaje się właściwie w każdym lokalu, a
najsmaczniejszy jest z grilla (no churrasco); niektóre restauracje
specjalizują się w tego rodzaju daniach. Do innych, bardziej egzotycznych
przysmaków zaliczana jest wędzona szynka (presunto), pochodząca z północy
kraju (zwłaszcza z Chaves) oraz bardzo popularna i niezwykle smaczna porco
á alentejana (wieprzowina gotowana z mięczakami); ta potrawa, pochodząca
prawdopodobnie z Alentejo, należy do najlepszych przysmaków na świecie.
Warto też skusić się na dwie potrawy regionalne: w Porto zjeść można
tripas (flaczki), czyli posiekane żołądki z fasolką i przyprawami;
natomiast w niedziele w wielu restauracjach serwuje się Cozido á
Portuguesa, czyli bulion z mięsem, w którym można znaleźć nawet ucho
świni. Nie polecamy dania o nazwie Papas de Sarrabulho, które jest bardzo
krwiste (jest to danie z gotowanej krwi bydlęcej) i dużo w nim chleba.
Do większości dań podaje się gotowane lub smażone ziemniaki i/lub ryż; jak
widać kuchnia portugalska jest bardzo kaloryczna. Do potraw rzadko dodaje
się warzywa, choć w daniach z ryb pojawiają się niekiedy plasterki
pomidora, a w bulionie z mięsem znaleźć można gotowaną marchew i kapustę.
Z dań lekkostrawnych w każdej restauracji zamówić można salada mista
(zestaw sałatek), który składa się głównie z pomidorów, cebuli i oliwek;
można też poprosić, aby sałatka była bez oleju (sem óleo), ale wtedy traci
ona swój niepowtarzalny smak. Wegetarianie mogą mieć duże trudności ze
znalezieniem odpowiedniej restauracji, z wyjątkiem Lizbony i Algarve,
gdzie większy wybór dań obejmuje potrawy pochodzące również spoza
Portugalii. Do przyrządzania potraw używa się zwykle swojskich jaj;
niestety, w mniejszych miejscowościach podaje się głównie omlety, smażone
jajka, frytki i sałatę, przez co codzienne posiłki stają się mało
urozmaicone. |
|
Kultura i
kuchnia w Unii Europejskiej -
Portugalia
