Literatura

Literatura szwedzka sięga XII w. (inskrypcje runiczne), jednak piśmiennictwo w języku szwedzkim pojawiło się obok łaciny dopiero wiek później. Okres reformacji i myśli humanistycznej, który przypada na XVI stulecie, przyniósł przekład Biblii oraz wzrost zainteresowania przeszłością w postaci szeregu dzieł historycznych (Olaus Petri, Olaus Magnus). Literatura szwedzka zaczęta się bujnie rozwijać w XVII w. w związku z rozkwitem potęgi Szwecji w Europie. Główni przedstawiciele tego okresu to m.in. L. Vivallius, G. Stiernhielm, O. Rudbeck - twórca tzw. gotyku skandynawskiego). W XVIII w. pod wpływem kultury francuskiej rozwinęło się w Szwecji oświecenie, reprezentowane przez O. Von Dalina, zaś w liryce przez poetkę H. Ch. Nordenflycht. W początkach XIX w. dominowały nastroje romantyzmu, który rozwinął się w nurcie tzw. idealistycznym, związanym z narodową przeszłością i tradycjami, zaś od lat 40. na czoło zaczęły się wysuwać zrywające z ideami romantyzmu tendencje do klasycznej prostoty i realizmu (J. L. Runeberg, C. Snoilsky, A. N. Rydberg).
W krąg piśmiennictwa europejskiego wprowadził literaturę szwedzką A. Strindberg, przyswajając jej współczesne, europejskie kierunki i prądy. Koniec wieku w Szwecji to typowe dla fin de siecle zainteresowanie filozofią A. Schopenhauera czy F. Nietzschego, początek nowego stulecia zaś, wraz z ewolucją spoteczno-gospodarczą kraju, przyniósł rozwój tendencji realistycznych w literaturze szwedzkiej, m.in. w prozie (np. H. Bergman, S. Sivertz) i liryce (K. Asplunda). W okresie międzywojnia zarówno liryka, jak i proza przesiąknięta była nastrojami pesymizmu i przygnębienia, które nie ustąpiły także w czasie II wojny światowej, potęgując tendencje antyfaszystowskie. Wśród pisarzy pokolenia powojennego w Szwecji wyróżniają się m.in. światowej sławy autorka książek dla dzieci Astrid Lindgren czy też A. Delblanc, P. G. Evander i G. Sonnevi. Od początku lat 80. w literaturze szwedzkiej dominuje postmodernizm.

Sztuka

Na terenie Szwecji odnaleźć można ślady sztuki prymitywnej w postaci rytów, malowideł skalnych z ok. 5000 r. p.n.e., a także ceramiki neolitycznej. Od XI do XII w. rozwijała się już sztuka romańska widoczna głównie w architekturze. W okresie gotyku w sztuce szwedzkiej dominować zaczęły wpływy francuskie (np. katedra w Uppsali) i niemieckie (budowle obronne). W XVI w. wraz z pojawieniem się renesansu nastąpił rozwój malarstwa, głównie portretowego, które jednak w okresie baroku reprezentowali przede wszystkim cudzoziemcy. Architektura XVIII w. ewoluowała od rokoka (C. J. Cronstedt) do klasycyzmu, który wyksztatcit tu nawet odrębne cechy (C. F. Adeicrantz, E. Palmstedt). Podobnie XIX-wieczna architektura, zwłaszcza z końca stulecia promowała styl narodowy, odnosiła się do tradycji i historii szwedzkiej. Malarstwo tego okresu było bardziej odtwórcze. Ulegało wpływom europejskim od romantyzmu, poprzez realizm i impresjonizm. W XX-wiecznej Szwecji dominuje architektura funkcjonalna, a w malarstwie występują wszystkie aktualne trendy, zwłaszcza abstrakcjonizm i surrealizm.

Muzyka

Aż do XVIII w. w Szwecji działali głównie muzycy cudzoziemscy. Przełomem była twórczość poety i kompozytora C. M. Bellama (koniec XVIII w.), a w początkach XIX w. działalność F. A. Berwalda i romantycznych zbieraczy pieśni ludowych (m.in. A. F. Lindblada). Tradycje narodowe w XIX i XX w. kontynuowali: W. E. Stenhammar, C. N. Berg, G. Nystroem, oraz współcześnie działający: K. B. Blondahl, I. Lindholm. Ludowa muzyka szwedzka łączy cechy muzyki staroskandynawskiej z europejską.

Film

Pierwszy film nakręcono w Szwecji w 1896 r., ale regularna produkcja ruszyła od 1907 r. Pionierami filmu szwedzkiego byli: producent Ch. Magnusson i operator J. Jaenzon wraz z reżyserem M. StiIIerem. Po 1923 r. w szwedzkiej kinematografii nastąpił kryzys spowodowany konkurencją wytwórni amerykańskich. Dopiero ograniczenie zakupu filmów zagranicznych w czasie II wojny światowej spowodowało ponowny rozwój rodzimej sztuki filmowej. W powojennej twórczości dominował dramat psychologiczny, od lat zaś 50. ton szwedzkiemu kinu nadawał I. Bergman. Przeciwko dominacji konwencji bergmanowskiej wystąpili w latach 60. młodzi filmowcy i krytycy. Od 2. potowy XX w. kino szwedzkie zwraca się ku problematyce obyczajowej i politycznej, rozwija się także dokument.

Kuchnia

Mięsne kulki to tradycyjna szwedzka potrawa, podawana z gotowanymi ziemniakami i żurawiną.

• 25 dkg mielonej wołowiny,

• 25 dkg mielonej wieprzowiny,

• 1 jajko,

• drobno posiekana cebulka,

• 2-3 łyżki mleka,

• 4 łyżki bulki tartej,

• sól, pieprz.

Wszystkie składniki dokładnie mieszamy i formujemy kulki wielkości śliwki. Smaży my w głęboki m oleju lub pieczemy w piekarniku, aż się zarumienia.

Łosoś

Trzy wariacje na temat łososia:

• Łosoś gotowany
  Filet z łososia skropić dokładnie cytryną, posypać zmielonym czerwonym pieprzem, zawinąć w liście sparzonego wrzątkiem pora i odstawić na około pół godziny.
  Po upływie tego czasu gotować filety w wywarze warzywnym przez 10 do 15 min.

• Łosoś smażony
  Filet z łososia skropić dokładnie cytryną i posypać czarnym pieprzem. Na rozgrzanej patelni z łyżką masła lub oleju zarumienić jedną stronę łososia, zdjąć z ognia, przekręcić łososia na drugą stronę. Stronę obsmażoną posmarować łyżką musztardy z ziarnami, posypać bułką tartą i piec stroną bez musztardy przez kilka minut. Gotowego łososia można podawać z puree ziemniaczanym.

• Łosoś na placku ziemniaczanym z pieczarkami i pomidorami w śmietanie
  Filet z łososia skropić dokładnie cytryną, opruszyć mąka i smażyć na oleju słonecznikowym. Placki ziemniaczane robić z utartych ziemniaków i jednej cebuli, dwóch łyżek mąki, jajka oraz soli i pieprzu do smaku, trzeba je usmażyć na oleju. Sos pieczarkowo- pomidorowy należy przyrządzić krojąc na plasterki cebulę dymkę, czosnek i pieczarki z dodatkiem soli i białego pieprzu. Produkty te należy usmażyć na oleju słonecznikowym i dodać śmietanę i natkę pietruszki. Łososia należy położyć na usmażone na złoty kolor placki ziemniaczane i polać sosem. Do dekoracji potrawy używamy świeżych warzyw

Kuchnia wegetariańska

Tradycja “szwedzkiego stołu” ułatwia wegetarianom życie w tym kraju. Stoły te pełne są rozmaitych sałatek, serów, jajek i zup. Poza tym w miastach często spotyka się specjalistyczne bary sałatkowe i kanapkowe. Można też, gdy wszystko inne zawiedzie, w miejscowej pizzerii zjeść bezmięsną pizzę. W porze lunchu wiele restauracji oferuje dania wegetariańskie w ramach Dagens Rätt. Dzięki tradycjom szwedzkiej kuchni miłośnicy ryb również powinni być zadowoleni.

Alkohol

Ceny alkoholu w Szwecji są bardzo wysokie. Najlepiej omijać bary, zaopatrując się w alkohol w państwowych sklepach monopolowych systembolaget, albo polować na “szczęśliwe godziny” (happy hours) w barach i pubach. Nie ma żadnej reguły rządzącej rozkładem tych godzin, dlatego należy po prostu szukać lokali, w oknach których widnieją znaki “szczęśliwych godzin”. Podczas ich obowiązywania cena mocnego piwa może spaść nawet poniżej 25 kr, a to już prawdziwa okazja. Na szczęście poza tym okresem nie oczekuje się od gości zamawiania kolejnych kolejek, ponieważ sami Szwedzi uważają, że ceny alkoholu są za wysokie. Nikt tu nie ma pretensji do gościa sączącego jeden drink przez cały wieczór. Najpopularniejszym napojem alkoholowym w Szwecji jest piwo, bardzo drogie, ale też i bardzo dobre. Konkurencja doprowadziła do znacznego spadku cen w dużych miastach, takich jak Sztokholm, Göteborg i Malmö, ale na prowincji płaci się nawet jedną trzecią drożej. Cena piwa w niewielkim stopniu zależy od tego, gdzie się je pije: w kawiarni, restauracji, czy barze wynosi mniej więcej 30-40 kr za pół litra. Najdroższe jest w klubach nocnych - 50-60 kr. Jeżeli nie określi się dokładnie zamówienia, podają starköl (popularnie storstark), najmocniejsze piwo trzeciej klasy, o 5-procentowej lub większej zawartości alkoholu. Mellanöl, inny gatunek trzeciej klasy, jest nieco tańsze ze względu na niższą zawartość alkoholu. Piwo klasy drugiej, czyli folköl, które wolno sprzedawać w supermarketach, zawiera nieco mniej alkoholu niż normalny lager na kontynencie. Najtańsze jest lättöl, niskoprocentowe piwo podawane z Dagens Rätt. Można je, podobnie jak folköl, kupić w supermarkecie, a piwa trzeciej klasy - wyłącznie w systembolaget, za to za trzecią część ceny, jaką trzeba zapłacić w barze. Dwie najpopularniejsze marki to Pripps i Spendrups, ale warto skosztować też mellanöl Three Towns (w butelce w zieloną etykietą). Lepiej się wystrzegać marki 50/50 - w równych proporcjach zmieszanych Prippsa z brytyjskim piwem Samuel Smiths. Wino w restauracji jest bardzo drogie - płaci się ok. 200 kr za butelkę, a 40 kr za kieliszek, w systembolaget butelka dobrego czerwonego wina kosztuje 40-50 kr. Trzeba też koniecznie skosztować wódki destylowanej z ziemniaków. Pije się ją zmrożoną w maleńkich kieliszkach, popijając piwem. Produkowana jest z różnymi dodatkami smakowymi, przyprawami, ziołami, owocami cytrusowymi. W okresie Bożego Narodzenia, trzeba koniecznie spróbować glöggu - czerwonego wina z dodatkiem goździków, cynamonu, cukru i okowity.

Szwedzkie specjały

Jedną ze specjalności szwedzkiej kuchni są sosy - często na bazie koperku lub natki pietruszki - które znakomicie uzupełniają dania rybne oraz przeróżne wyśmienite kremy. Nic nie może się równać z łososiem, przyrządzanym zarówno na zimno, jak i na gorąco. Jest on żelaznym punktem każdego smörgasbord, czyli menu obiadowego. Śledzia podaje się zazwyczaj na surowo. Spośród dań północnoszwedzkich, warto skosztować mięsa renifera - wędzone ma znakomity aromat i przypomina wołowinę, z tą różnicą, że zupełnie pozbawione jest tłuszczu. Mięso łosia nie jest już tak smaczne, ale świetne dla osób na diecie, które przeżuwając je spalają z pewnością nie mniej kalorii niż dostarczają organizmowi tym posiłkiem. Dzikie jagody podaje się do wielu dań, ale szczególnie często jada się szwedzką odmianę żurawiny jako dodatek do narodowej specjalności - kulek mięsnych. Warto zwrócić uwagę na pomarańczowe słodziutkie maliny moroszki, rosnące na bagnach Laponii, wyśmienite z lodami i innymi deserami.

Quiz Europejski  |  Pogoda w Europie  |  Przelicznik walut  | Słowniczek europejski