Literatura

Twórczość literacka Wielkiej Brytanii zajmuje jedno z czołowych miejsc w literaturze światowej. Już z okresu staroangielskiego zachowały się zabytki poezji aliterackiej (VII w.), zaś od IX w. datuje się początek prozy angielskiej. Po podboju Anglii przez Normanów nastąpił rozwój kultury dworskiej, co sprzyjało rozwojowi dziejopisarstwa, romansu rycerskiego (opowieść o Królu Arturze), liryki miłosno-balladowej, moralistyki i satyry (J. Gower, G. Chancer). Renesans w literaturze angielskiej (XVI-XVII w.) obejmuje epokę tudorowską i elżbietańską, tj. okres świetności Anglii i szeroko rozumianego piśmiennictwa angielskiego. Szerzyła się myśl humanistyczna, powstawały nowe trendy myślowe, które prowadziły do ożywienia m.in. prozy (przekłady Biblii na język narodowy, traktaty dygresyjne, pisma polemiczne). Twórczość najsłynniejszego w dziejach Wielkiej Brytanii dramatopisarza Williama Szekspira, odegrała ogromną rolę w historii teatru, dramatu, ale i poezji (powstanie tzw. sonetu szekspirowskiego). Obok Szekspira spory wkład w rozkwit dramaturgii angielskiej, która osiągnęła wówczas swój szczytowy poziom, mieli m.in. Th. Midelton, J. Webster, B. Johnson. Okres baroku w literaturze angielskiej przypada na lata 1600-1660. W liryce wyróżnia się intelektualno-sensualistyczna grupa poetów metafizycznych (J. Donne, G. Herbert, R. Craskaw), oraz nurt poezji dworskiej tzw. Cavalier Poets. W tym czasie tworzy także J. Milion, twórca słynnego poematu epickiego „Raj utracony". Wiek XVII i XVIII przynosi dominację klasycyzmu.

Od końca okresu restauracji (1700 r.) Anglia wchodzi w wiek oświecenia, w którym zasłynął przede wszystkim czołowy klasyk poezji angielskiej A. Pope, a od 2. połowy wieku także S. Johnson. Literaturę powieściową godnie reprezentował D. Defoe, oraz J. Swift; ale rozwijała się także eseistyka i dziennikarstwo. Romantyzm angielski objął dwa pokolenia: pierwsze W. Blakea, W. Wodswortha, S. T. Coleridgea, i drugie P. B. Shelleya, J. Keatsa, oraz oczywiście G. Byrona. Wniósł on do literatury nowe gatunki: powieść poetycką, poemat dygresyjny, powieść historyczną (W. Scott), społeczno-obyczajową (Jane Austen), eseistykę literacko-filozoficzną (Ch. Lamb). U progu epoki wiktoriańskiej (1830-1900) do wybitnych zjawisk literackich zalicza się romantyczną powieść sióstr Emily i Charlott Bronte, potem dominującym gatunkiem stała się realistyczna powieść społeczno-obyczajowa (Ch. Dickens, G. Eliot). Pod koniec XIX w. zaznaczają się tendencje do symbolizmu, estetyzmu, potem modernizmu (m.in. OscarWilde, R. Kipling, R. L. Stevenson). W XX w. nowatorstwo do prozy wnieśli H. James, J. Conrad, a zwłaszcza J. Joyce. Po I wojnie światowej literatura angielska
wyraża przekonanie o kryzysie cywilizacyjnym i konieczności poszukiwania nowych wartości (np. D. H. Lawrence, G. H. Wells, czy G. Orwell), które to nastroje towarzyszą angielskim pisarzom do końca II wojny światowej. Od roku 1953 daje się zauważyć dominacja twórczości tzw. pokolenia młodych gniewnych, m.in. J. Osborne, zaś najmłodsze pokolenie pisarzy to np. A. Carter czy P. Lively.

Sztuka

Korzenie sztuki Wielkiej Brytanii sięgają głęboko do czasów przedhistorycznych (megality w Stonehenge). Z okresu rzymskiego do dziś zachowały się fragmenty architektury i mozaiki. Po najeździe Normanów rozwinęła się sztuka romańska (opactwa, katedry o ciężkich proporcjach, zamki, np. Tower w Londynie). Gotyk pojawił się w architekturze na przełomie XI i XII w. i rozwijał się w trzech fazach: stylu wczesnoangielskiego, stylu ozdobnego i stylu prostopadłego (pionowego), uważanego za narodowy styl angielski (King's College w Cambridge, kaplica Henryka VII w Westminsterze). W XIII i XIV w. rozwija się malarstwo miniaturowe ścienne i witrażowe, a w XVI w. kształtuje się tzw. styl Tudorów i styl elżbietański, wprowadzający wpływ włoskiego i niderlandzkiego renesansu. Ponieważ barok w architekturze angielskiej przybrał wyjątkowo surową postać, reakcją nań był w XVI 11 w. tzw. palladianizm (W. Kent), następnie klasycyzm (J. Nash, J. Soane) i neogotyk (J. Wyatt). Ogromne znaczenie i długie tradycje miała i ma do dziś w Anglii sztuka ogrodowa, tzw. angielski styl ogrodowy, którego trendy kształtowały się już od czasów Tudorów. W XVIII w. można też mówić o ukształtowaniu narodowej szkoły malarstwa, której największym osiągnięciem było malarstwo portretowe, a także sceny rodzajowe i pejzaż (J. Constable, J. M. W. Turner). Osobne miejsce w malarstwie angielskim zajmuje poetycko-plastyczna twórczość wizjonera W. Blake. W XIX w. można już mówić o rozwoju architektury tzw. inżynieryjnej w Wielkiej Brytanii (opartej o wykorzystywanie nowych materiałów np. stali, szkła czy zbrojonego betonu), dającej nowe możliwości konstrukcyjne. Architektura XX w. w Wielkiej Brytanii ma już tendencje wybitnie nowoczesne, tj. brutalizm i funkcjonalizm.

Muzyka

Muzyka rozwijała się w Anglii od wczesnego średniowiecza, jednak z wyjątkiem rozkwitu madrygału w okresie elżbietańskim, powstania opery angielskiej w 2. połowie XVII w. (kompozytor H. Purcell) i opery ludowej (tzw. ballad opera) w 1. połowie XVIII w., ta dziedzina kultury pozostawała daleko w tyle za literaturą i sztuką. Dopiero XIX w. przyniósł kres stagnacji i epigonizmu, oraz pojawienie się wybitniejszych, brytyjskich kompozytorów: I. Fieid (Irlandia), W. S. Bennett, Ch. H. Parry, A. G. Thomas, Ch. Stanford (Anglia). W 1. połowie XX w. tworzyli, pozostający pod wpływem impresjonizmu: F. Delius, C. Scott, A. Bax i inni. Najwybitniejszym kompozytorem angielskim XX w. byt B. Britten. W muzyce Wielkiej Brytanii dużą rolę odegrały tradycyjne brzmienia i instrumenty ludowe, takie jak harfa czy dudy (Walia, Szkocja).

Film

Produkcja filmów w Wielkiej Brytanii rozpoczęła się w 1895 r. Na początku XX w. działała tzw. szkoła z Brighton; wówczas rozgłos zdobyły filmy historyczne. Po I wojnie światowej w brytyjskiej kinematografii nastąpił pewien zastój. Dopiero od powstania kina dźwiękowego nastał kilkuletni okres dobrej koniunktury. W okresie II wojny światowej kino brytyjskie produkowało głównie dramaty wojenne (D. Leam, C. Reed), których autorzy kontynuowali swoją działalność także po wojnie. W początkach 2. potowy XX w. brytyjski film nie wykazywał ambicji artystycznych, poza nielicznymi wyjątkami. Dopiero lata 80. przyniosły renesans brytyjskiej kinematografii, wysuwając ją na jedno z czołowych miejsc światowego kina.

Quiz Europejski  |  Pogoda w Europie  |  Przelicznik walut  | Słowniczek europejski