Literatura

Pojęcie literatury włoskiej jest stosunkowo późne, długo bowiem trwała tradycja starożytnego Rzymu. Stopniowo jednak powstało nowe społeczeństwo, które pragnęło władać własnym językiem, choć te dążności w różnych częściach kraju przejawiały się inaczej (np. krąg franciszkański z Asyżu - poezja religijna, dialog dramatyczny, misteria cz też sycylijska szkoła poetycka - różne formy pieśni lirycznej). Wiek XIV (trecento) był pierwszą klasyczną epoką literatury włoskiej, w tym też czasie światowy rozgłos zyskało trzech włoskich pisarzy, tj.: Dante Alighieri, F. Petrarca, G. Boccaccio. Wiek XV (quattrocento) byt epoką humanistów starających się zebrać i ożywić ocalałe zabytki antyku. Wiek XVI (cinquecento) to okres dojrzałości renesansu włoskiego i jego schyłku. Dużą rolę odgrywają tu prozaicy (np. Machiavelli), moraliści (B. Castiglione), satyrycy i polemiści. Także mistrzowie malarstwa i rzeźby świetnie władali piórem (L. da Vinci, Michał Anioł). W XVII stuleciu literatura włoska nie dorównywała innym dziedzinom ówczesnej sztuki. Dopiero XVIII-wieczne oświecenie (sellecento) podjęło walkę ze spaczeniami smaku artystycznego. Należy tu wymienić poezję np. G. Pariniego, V. Montiego, dramat muzyczny P. Metastasia, komedię C. Goldoniego. Na literaturze XIX-wiecznej we Włoszech odbiły się wyraźnie, trwające przez niemal całe stulecie walki o zjednoczenie kraju, znajdując wyraz w literackiej twórczości m.in.: Foscolo, G. Leopardiego, G. Pascole czy G. Carducciego. Na początku wieku XX literaturę włoską zdominowała filozofia B. Crocego, a następnie zrywający z tradycją futuryzm, który znalazłszy sprzymierzeńca w faszyzmie stał się na wiele lat jego narzędziem. Po II wojnie światowej literatura włoska weszła w fazę bujnego rozwoju. Prozę reprezentują m.in. G. Bassani, D. Buzzati, a zwłaszcza światowej sławy powieściopisarz Umberto Eco, zaś teatr np. D. Fo, U. Betti, E. de Filippo.

Sztuka

Sztuka włoska sięga korzeniami do sztuki etruskiej, a następnie rzymskiej. W średniowieczu kontynuowała ona tradycje chrześcijańskie i bizantyjskie (bazylika św. Marka w Wenecji XI-
-XII w.) Ze względu na specyficzną strukturę społeczno-polityczną Włoch, sztuka kształtowała się równocześnie w różnych ośrodkach kraju. I tak, w okresie romańskim w Rzymie nadal występowały cechy wczesnochrześcijańskie, podczas gdy w Lombardii, Toskanii i Florencji zaznaczyły się już odrębne cechy lokalne. W okresie gotyku zachodnioeuropejskiego we Włoszech (XIII-XIV w.) dominowały budowle łączące dawny, ciężki styl bazylikowy z elementami bogatej, gotyckiej ornamentyki. W Wenecji tymczasem rozwijał się gotyk lekki i ozdobny. W XIV w. rozwijać się zaczęto malarstwo tablicowe i ścienne. Przełomowe znaczenie miała sztuka Giotta di Bondone, który ostatecznie zerwał z tradycją bizantyjską. W XV w. kolebką renesansu włoskiego stała się Florencja, nastąpił wtedy rozkwit architektury (F. Brunelleschi, L. B. Alberti), rzeźby (Donatello, Roselino, Mino da Fiesole), oraz nowego trendu w malarstwie (Masaccio, P. Uccello, P. delia Francesco, A. del Castagno). W 2. połowie XV stulecia tendencje renesansowe rozprzestrzeniły się na całe Włochy. We Florencji i Mediolanie działał wszechstronny geniusz Leonardo da Vinci, oraz zjawiskowy Michał Anioł. W XVI w. ośrodkiem artystycznym stał się Rzym, do którego ściągali rzeźbiarze, malarze (Rafael Santi, Michał Anioł) i architekci (Michał Anioł, Bramante, B. Peruzzi). Tu także w pierwszej kolejności pojawiły się idee kontrreformacji i towarzyszące im tendencje manierystyczne i wczesnobarokowe, stąd też pozyskiwały nowych zwolenników. Rozkwit baroku we Włoszech to wiek XVI i XVII, kiedy to dominowały w sztuce eklektyzm, realizm, malarstwo dekoracyjne oraz klasycyzm, który czołową pozycję uzyskał w XVIII w. W XIX w. we Włoszech nadal trwało zainteresowanie klasyką, lecz do głosu dochodziły także nastroje romantyczne (P. Hayez). W XX stuleciu sztuka włoska uległa wpływom malarstwa metafizycznego, ale znaczenie zyskała dzięki futuryzmowi (U. Boccioni, G. Severini).

Muzyka

Do końca XII w. w muzyce włoskiej dominowały formy jednogłosowego śpiewu liturgicznego, tzw. chorału gregoriańskiego. Rzym stał się ośrodkiem jego rozwój u już w pierwszym tysiącleciu. Od XIV w. rozwijać się zaczęta muzyka polifoniczna. Jednak mimo dynamicznych początków, do końca XV w. w muzyce włoskiej panował zastój. Ożywienie kultury muzycznej w XVI w. przyniosło pojawienie się nowych gatunków o charakterze narodowym oraz pierwsze, wstępne formy opery. Na czoło wysunęły się dwa ośrodki: wenecki i rzymski, a od XVII w. także neapolitański, jednak muzyka włoska prowadziła także ekspansję za granicą.

W końcu XVIII wieku ogromną rolę zaczęła odgrywać opera w swych wybitnych formach, tj. opery buffa (G. B. Pergolesi, N. Piccinni) i opera seria (N. Jommelli), aby w XIX stuleciu wszechwładnie panować w muzyce włoskiej (G. Rossini, V. Bellini, G. Verdi). Jedynym wybitnym twórcą muzyki instrumentalnej byt N. Paganini. Dopiero w XX w. nastąpiło przełamanie hegemonii opery i szerszy rozwój nowoczesnych trendów muzyki instrumentalnej. Obecnie dużą sławą cieszą się włoscy dyrygenci (np. A. Toscanini), pianiści (A. Benedetti Michelangeli) oraz śpiewacy (m.in. L. Pavarotti).

Film

Początki kinematografii włoskiej sięgają końca XIX w. Powstające od 1905 r. monumentalne filmy historyczno-kostiumowe zapewniły Włochom światowy rozgłos i rynki zbytu. Po I wojnie
światowej w kinie włoskim rozpoczął się wieloletni kryzys, a lata faszyzmu (1922-1943) zahamowały rozwój filmu, podporządkowując produkcję polityce i propagandzie. Po II wojnie światowej zaś, włoska kinematografia zalana została nowymi rozwiązaniami formalnymi, zwłaszcza o tendencjach do neorealizmu, który nie przeszedł bez echa w światowym kinie (R. Rossellini, P. Germi, L. Zapa). Od połowy XX w. film włoski idzie dwoma torami: komercyjnej produkcji wzorowanej na USA oraz twórczości filozoficzno-psychologicznej, podejmującej problemy moralne (F. Fellini, M. Autonioni).

Kuchnia

Włoska kuchnia jest najpopularniejsza i najsmaczniejsza na świecie. Dietetycy uważają, że obok walorów smakowych, ma także zbawienne znaczenie dla zdrowia - jest bogata w ryby i owoce morza, warzywa, zwłaszcza pomidory i oliwę z oliwek. Włoska kuchnia dała światu pizzę, makarony nazywane we Włoszech „pasta" i mozzarellę.

Przystawki z sera mozzarella

      Mozzarella z pomidorami

• 30 dkg mozzarelli,

• 4 dojrzale pomidory,

• świeża lub suszona bazylia,

• 1 ząbek czosnku,

• oliwa z oliwek,

• sól, pieprz.

Pomidory i ser pokroić w plastry. Na talerzu układać na przemian pomidory i mozzarellę. Polać oliwą z przyprawami i zmiażdżonym ząbkiem czosnku. Dekorować listkami świeżych ziół.

      Grzanki z mozzarella

• chleb testowy, pszenny,

• reszta składników jak wyżej.

Oliwę zmieszać z przyprawami i czosnkiem i smarować nią kromki chleba testowego pokrojone na pot (w trójkąty). Na każdej grzance ułożyć plaster mozzarelli i plaster obranego ze skórki pomidora. Piec w dobrze nagrzanym piekarniku ok. 15 min. Podawać ze świeżymi zlotami.

      Spaghetti á la carbonara

• 25 dag makaronu,

• 5 dag wędzonego boczku,

• 1 cebula,

• 1 łyżka masła,

• 1/2 butelki śmietany,

• 3 żółtka,

• 8 dag sera żółtego,

• zielenina,

• sól, pieprz.

Ugotować makaron. Boczek pokroić w kostkę, podsmażyć, dodać drobno pokrojoną cebulę. Gdy zacznie się rumienić dodać masło, śmietanę i rozmieszać żółtka z serem. Przetrzymać na słabym ogniu mieszając aż sos zgęstnieje, dodać sól i pieprz do smaku, nie gotować. Makaron odcedzić, wymieszać z sosem. Podawać posypany zieleniną.

Wina włoskie

Mimo że większość Włochów od wczesnej młodości pije wino, nie ma we Włoszech tradycji upijania się. Rzadko widzi się na ulicy osoby nietrzeźwe, młodzież nie spędza wieczorów na intensywnym piciu, a kobiety nadużywające alkoholu są szczególnie potępiane. Niemniej alkohol jest raczej tani, a jeżeli chodzi o gatunki - jest w czym wybierać. Można też liczyć na szeroki wybór napojów bezalkoholowych. Miłym zaskoczeniem dla podróżujących po Włoszech jest to, że najlepsze wina zachowuje się na rynek krajowy. Dzięki specjalnemu systemowi DOC, jakość wina ciągle wzrasta.

Włosi nie kierują się w wyborze wina snobizmem. Wina „szlachetne” nie cieszą się tu takim szacunkiem jak we Francji czy Anglii. Lekkie czerwone wino, np. wyrabiane z winogron docetto, w upalne dni serwuje się prosto z lodówki, a niektóre mocne białe wina pije się w temperaturze zbliżonej do pokojowej.

Wina zawsze podaje się do posiłku. Wszystkie są tanie i dlatego picie najtańszych i najlichszych win nie ma większego sensu. W restauracjach zawsze podaje się wino czerwone (rosso) lub białe (bianco), a tylko rzadko różowe (rose lub rosato). Warto poprosić o vino sfuso, które podaje się w kuflach półlitrowych (un mezzo) lub ćwierćlitrowych (un quatro). Wino butelkowe jest równie dobre, choć droższe: w restauracjach kosztuje 6 €, w sklepie czy domu towarowym - o ponad połowę mniej.

Quiz Europejski  |  Pogoda w Europie  |  Przelicznik walut  | Słowniczek europejski